Người hàng binh Đức ở Phja Khao

Sau khi Nha Nghiên cứu kỹ thuật (NCKT) thuộc Cục Quân giới, Bộ Quốc phòng chuyển lên Phja Khao. Tháng 7/1947, vợ chồng ông được điều đến đây và giao cho nhiệm vụ giúp Phòng Cơ khí và Xưởng mẫu về mặt kỹ thuật chế tạo cơ khí. Ông ngay từ những ngày đầu đã tỏ ra có nhiều năng lực, có kinh nghiệm đã có nhiều sáng kiến trong việc chế tạo các loại vũ khí, trong đó có việc chế tạo thành công đạn chống tăng AT bằng công nghệ dập. Với việc thành tích này, Nha NCKT cũng như Cục Quân giới đánh giá cao công lao, vai trò của ông Việt.
Theo bài viết của các nhân chứng cùng thời kỳ in trong cuốn “Viện Nghiên cứu kỹ thuật quân giới” (Ban liên lạc KTQG phát hành năm 1997), họ đều khẳng định công lớn của ông Việt là biết ứng dụng các kiến thức về các phương pháp công nghệ quen thuộc trong một nước công nghiệp tiên tiến, như nước Đức hồi đó, vào việc sản xuất đại trà một vũ khí tương đối đơn giản mà lợi hại.
Tại đây, Verner Schultze đã được phép chế tạo thử súng bắn xe tăng kiểu Panzerfaust. Súng này là một loại súng không giật bắn đạn lõm có đuôi ngắn trông na ná như SKZ 60, nhưng không đạt được kết quả mong muốn. Ngoài ra, ông đề nghị dập vỏ đạn DAM - dùng cho các loại súng bộ binh cũ của Pháp mà ta đang có nhiều, nhưng vì lúc này quân Pháp đã được trang bị lại bằng súng đạn của Anh, của Mỹ, quân ta mất "nguồn tiếp tế" đạn DAM cũ, các đơn vị được lệnh phải thu hồi vỏ đạn DAM sau khi bắn để nhồi lại. Được phép làm thử. Phòng Cơ khí, Xưởng mẫu lại lao vào việc thiết kế, gia công các bộ chày cối dập vỏ đạn DAM. Nhưng cuộc thí nghiệm tạm dừng vì Nha phải sơ tán để đối phó với quân Pháp nhảy dù Bắc Kạn, Chợ Đồn ngày 7, 8 tháng 10/1947.
Sau chiến thắng Thu - Đông 1947, đồng chí Võ Nguyên Giáp lên Phja Khao thăm Nha NCKT, ông Việt được gặp và báo cáo việc thí nghiệm dập vỏ đạn DAM. Đồng chí Võ Nguyên Giáp thân mật động viên và căn dặn kỹ: chỉ khi nào thành công mới được báo cáo, như lựu đạn AT.
Thời kỳ ở Phja Khao, cuộc sống khó khăn thiếu thốn, ông Việt cũng như phần lớn cán bộ, nhân viên đều dựa vào sự giúp đỡ, đùm bọc của nhân dân và nguồn thực phẩm thiên nhiên nơi núi rừng như: sắn, măng rừng, su su, thú rừng…để sống. Nhưng dù khó khăn gian khổ đến mấy, họ đều vượt qua và tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu, chế tạo vũ khí và Nhân dân giao phó, chiến trường đòi hỏi. Ở đây, họ còn mở các lớp xóa mù chữ cho dân xóm Phja Khao, đêm đêm bốn chục học sinh cắp sách đến học chữ ở một lớp bình dân học vụ do Nha NCKT mở, các em hết sức vui thích vì chẳng những được học chữ, mà đến lớp còn được học hát, được nghe kể chuyện.
Ông Nguyễn Văn Sâm kể lại một kỷ niệm: “Một tối trăng lên muộn, tôi rủ anh Thái sang lán lò vôi săn nai. Soi ánh đèn pin gặp mắt thú ăn đèn, anh Thái bóp cò rồi có tiếng động rậm rịch. Chúng tôi tiến lại gần thấy một con nai bị thương đang giẫy giụa. Thời gian này, vợ chồng anh Schultze - Đức Việt mới sinh cháu bé. Chúng tôi tặng vợ chồng anh 5 kg thịt, 4 cái chân để bồi dưỡng ăn dần, có thêm sữa cho cháu”.
Năm 1949, Ban Nghiên cứu Không quân được thành lập, Nguyễn Đức Việt được chuyển về đây làm trưởng ban huấn luyện trực tiếp huấn luyện phi công. Ông cùng một số đồng chí được phân công bảo dưỡng sửa chữa hai chiếc máy bay Morane và Tiger Moth do cựu hoàng Bảo Đại tặng lại Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1945. Hai chiếc được tháo rời, vận chuyển từ Huế ra Gia Lâm đến Sơn Tây, Chiêm Hóa và được cất trong kho quá lâu nên nhiều bộ phận bị hỏng.
Vào ngày 15/8/1949 tại sân bay Chiêm Hóa, sau khi hoàn tất quá trình bảo dưỡng, Nguyễn Đức Việt cùng với đồng chí Nguyễn Văn Đống, Trưởng Ban Cơ khí bay thử chiếc máy bay Tiger Moth. Máy bay nổ máy chạy đà khoảng 250m thì cất cánh bay ở độ cao 100m lượn về phía Nam và sau đó hạ thấp độ cao. Phi công Nguyễn Đức Việt có ý định men theo dòng sông Gâm trở về sân bay, nhưng vì máy bay xuống quá thấp, cánh bên trái đã chạm mặt nước nên cả người và máy bay đều lao xuống sông Gâm.
Chiếc máy bay hỏng nặng và trở thành mẫu vật cho quá trình đào tạo, còn Nguyễn Đức Việt bị mất chiếc đồng hồ thủy quân lục chiến. Cũng trong năm 1949, ông đã được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và được Bác tặng một bộ quần áo lụa. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Không chỉ giảng dạy, Nguyễn Đức Việt còn dịch và viết sách về nhận diện máy bay ta và địch; kỹ thuật bắn máy bay bằng súng trường tập trung. Đây là những tài liệu hữu ích cho quân đội nhân dân Việt Nam trong những ngày gian khó.
Năm 1954, ông cùng với các cán bộ ngành hàng không về tiếp quản sân bay Gia Lâm. Đến cuối năm 1955, cùng với những hàng binh nước ngoài khác, ông trở về nước và được đề bạt làm Giám đốc sân bay Dresden. Ngày 01/7/1968, ông đã đột ngột từ trần trong chuyến công tác tại Bỉ khi đang giữ chức Thanh tra đường bay quân sự của CHDC Đức.
Ảnh: Schulze-Nguyễn Đức Việt (ngoài cùng bên phải) và các đồng đội chụp ảnh kỷ niệm cùng đồng chí Trường Chinh tại chiến khu Việt Bắc.