Người “huynh trưởng” của nhiều thế hệ các nhà khoa học Việt Nam

Ngay trong những năm đầu cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ gian khổ, Giáo sư Tạ Quang Bửu vẫn liên tiếp cho ra mắt bạn đọc nhiều cuốn sách khoa học như: Thống kê thường thức, Vật lý cương yếu, Nguyên tử - Hạt nhân - Vũ trụ tuyến và đặc biệt là cuốn Sống chứa đựng tư duy sâu sắc và triết lý sống nhân văn của một người anh truyền cảm hứng cống hiến cho các thế hệ sau - “Điều cốt yếu không phải Sống là gì? Mà là Làm gì trong lúc sống?”

Năm 1948, trong Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai ở Việt Bắc, ông Nguyễn Xiển nói: “Trong thời kỳ kháng chiến này, ông Bửu là nhà khoa học viết được nhiều nhất, do vậy có thể ảnh hưởng nhiều nhất đến các thế hệ đương thời.” Ông Xiển dự báo: “Với những người mở đường như ông Bửu, ông Thiêm (Giáo sư Toán học Lê Văn Thiêm), chắc chắn nước ta sẽ có hàng trăm nhà toán học có tài không kém nước khác”.

GS Tạ Quang Bửu trong chuyến thăm Liên Xô năm 1970. (Ảnh tư liệu)

Giáo sư Lê Văn Thiêm kể lại: “Năm 1951, đến thăm anh Bửu tại một ngôi nhà lá dùng làm trụ sở của cơ quan Bộ Quốc phòng giữa rừng Tuyên Quang, tôi kinh ngạc và thú vị khi thấy, tuy chìm ngập trong công việc, anh vẫn dành thời gian đọc các sách báo toán nổi tiếng qua tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức...”. Giáo sư Lê Văn Thiêm còn nói thêm “Năng lực tự học của anh Bửu gần như là một thiên huyền thoại!”

Ngay trong những năm chiến tranh chống Mỹ ác liệt, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã mời một số nhà toán học Pháp được tặng Huy chương Fields - một giải có uy tín gần như giải Nobel trong lĩnh vực toán học, như Laurent Schwartz, Alexandre Grothendieck sang thăm Việt Nam, mời họ giảng bài về các vấn đề toán học hiện đại nhất để cập nhật kiến thức cho đội ngũ nghiên cứu toán học Việt Nam. Có người đã nhận xét: Giáo sư Tạ Quang Bửu như một “bình thông nhau”, mở cánh cửa cho khoa học Việt Nam hòa nhập.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Bộ trưởng Tạ Quang Bửu vẫn không quên công việc đạo tạo những trí thức cho công việc xây dựng, tái thiết sau chiến tranh. Ông chủ trương chọn những sinh viên có năng lực học tập, nghiên cứu ra nước ngoài học tập qua thi tuyển nghiêm túc. Hàng nghìn thanh niên sinh viên đã được học tập, nghiên cứu ở nước ngoài. Một số không ít trong số họ trở thành các nhà khoa học, các nhà quản lý tài năng của đất nước sau này.

Giáo sư Tạ Quang Bửu là nhà khoa học đa tài, uyên bác trên nhiều lĩnh vực, không chỉ trong khoa học tự nhiên mà cả trong nhiều ngành khoa học xã hội. Giáo sư Tạ Quang Bửu tinh thông nhiều ngoại ngữ. Ông là một nhà “cổ học” thực thụ, đọc được nguyên bản Hán ngữ các sách kinh điển của Nho gia, Đạo gia và nhiều tác phẩm triết học Trung Hoa cổ đại khác. Ông cũng thành thạo “tân học”, giỏi tiếng Anh, tiếng Pháp, sử dụng được tiếng Đức, đọc/dịch được tiếng Nga, tiếng Ba Lan, tiếng Hy Lạp cổ, tiếng La-tinh.

Trước Chiến dịch Điện Biên Phủ, Liên Xô cung cấp pháo phòng không cho bộ đội Việt Nam. Kèm theo các khẩu pháo là bản hướng dẫn cách sử dụng máy ngắm bắn máy bay bằng tiếng Nga. Lúc đó ở Bộ Quốc phòng chỉ có phiên dịch tiếng Trung Quốc. Thứ trưởng Tạ Quang Bửu đọc một mạch các bảng chỉ dẫn bằng tiếng Nga, dịch ngay ra tiếng Việt để làm tài liệu huấn luyện cho bộ đội.

Năm 1963, nhà toán học Ba Lan Mikusinsky tâm đắc gửi tặng Giáo sư Tạ Quang Bửu những kết quả nghiên cứu mới của mình. Ông đọc thẳng bằng tiếng Ba Lan và sau đó thuyết trình về toán tử Mikusinsky cho các giảng viên toán tại các trường đại học ở Hà Nội.

Với lĩnh vực tưởng như xa với khoa học như thể thao, Giáo sư Tạ Quang Bửu cũng khá xuất sắc một số môn và truyền đạt lại kinh nghiệm luyện tập cho các “đàn em”: đánh bóng bàn theo kiểu Barma (đương kim vô địch thế giới về bóng bàn, người Hunggary), tập điền kinh theo phương pháp khoa học, dạy bơi sải...

Trong cuộc sống đời thường, Giáo sư Tạ Quang Bửu có quan hệ gắn bó tâm giao và có nhiều ảnh hưởng với nhiều nhà khoa học có uy tín ở Việt Nam: Giáo sư Vũ Đình Cự, Giáo sư Hoàng Tụy, Giáo sư Phan Đình Diệu, Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn, Giáo sư Nguyễn Văn Đạo, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu, Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, Giáo sư Nguyễn Lân, Giáo sư Đặng Vũ Minh, Giáo sư Hà Huy Khoái… Ông cũng có quan hệ thân thiết với các nhà khoa học gốc Việt ở nước ngoài: Frédéric Phạm, Lê Dũng Tráng, Giáo sư Bùi Trọng Liễu...

Giáo sư Tạ Quang Bửu là Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội từ năm 1956 đến năm 1961; Bộ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp từ năm 1965 đến năm 1976. Ông là Đại biểu Quốc hội từ khoá I đến khóa VI (1946 - 1981). Năm 1996, Giáo sư Tạ Quang Bửu được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về khoa học công nghệ với tập hợp các công trình Giới thiệu khoa học kỹ thuật hiện đại (sau 1945); Chỉ đạo các nhiệm vụ quan trọng trong Kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

GS Tạ Quang Bửu cùng Thủ tướng Phạm Văn Đồng thăm Viện Toán học (1986).

GS Tạ Quang Bửu và gia đình thăm Nhà sàn Bác Hồ năm 1983.

Giáo sư Tạ Quang Bửu mất đột ngột khi còn đang trăn trở với Chiến lược phát triển con người Việt Nam mà ông vẫn ấp ủ từ lâu.

Các thế hệ sau vẫn nhớ về Giáo sư Tạ Quang Bửu với lòng yêu nước nhiệt thành, với kiến văn bách khoa uyên bác, với nghị lực và trí tuệ vượt qua thời gian. Ông cũng để lại một tấm gương cần - kiệm thanh bạch, khiêm tốn, ham học hỏi, hết lòng giúp đỡ mọi người, nhất là thế hệ trẻ. Ở Hà Nội đã có đường phố mang tên Tạ Quang Bửu chạy xuyên qua Đại học Bách khoa, nơi ông từng làm Hiệu trưởng đầu tiên. Thư viện lớn của Đại học Bách khoa cũng mang tên ông. Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Đồng Hới, Hạ Long cũng đặt tên đường Tạ Quang Bửu để tôn vinh những cống hiến của ông.