Người làm nên kỳ tích không tiếng súng

Trong những năm chiến tranh, Sài Gòn là nơi tập trung nhiều cơ quan quan trọng và cũng là địa bàn hoạt động đặc biệt nguy hiểm của lực lượng cách mạng. Giữa thành phố ấy, có một người mang dáng vẻ của một nhà thầu khoán, đi lại bằng ô-tô, giao tiếp với nhiều người và thường xuyên xuất hiện tại những nơi quan trọng. Không ai dễ dàng nhận ra rằng đó chính là một cán bộ biệt động đang hoạt động bí mật. Người ấy là Trần Văn Lai, quê ở Thái Bình.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động với tên tự Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và là cán bộ thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Ông được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở, trinh sát mục tiêu, thu thập tài liệu và chuẩn bị địa điểm phục vụ lực lượng cách mạng.

Muốn tồn tại giữa lòng địch, trước hết phải có một thân phận đủ thuyết phục. Trần Văn Lai được tổ chức yêu cầu thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông xây dựng cho mình hình ảnh của một nhà thầu khoán có công việc ổn định, có tài sản, có quan hệ xã hội và đầy đủ giấy tờ hợp pháp.

Dưới cái tên Mai Hồng Quế, ông có điều kiện ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Những địa điểm này tưởng như chỉ liên quan đến công việc dân sự, nhưng lại mở ra cơ hội để ông tiếp cận nhiều thông tin có giá trị.

Trong quá trình hoạt động, Trần Văn Lai thu thập được nhiều tài liệu, bản đồ và thông tin liên quan đến các công trình quan trọng của chính quyền Sài Gòn. Đặc biệt, ông lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc xây dựng phương án di chuyển, trú ẩn và tiếp cận mục tiêu của lực lượng biệt động.

Để đưa bản đồ ra ngoài, ông chia nhỏ tài liệu, đánh dấu theo thứ tự rồi ngụy trang trong xe. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 trở thành một phương tiện quen thuộc trong cuộc sống của nhà thầu Mai Hồng Quế nhưng đồng thời cũng phục vụ những nhiệm vụ bí mật.

Từ năm 1962, Trần Văn Lai tiếp tục thực hiện một công việc nguy hiểm hơn. Khi tổ chức cần địa điểm để ém quân và cất giấu vũ khí, ông bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Những căn nhà này được sử dụng để xây dựng hầm bí mật.

Ông trực tiếp đào hầm và vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không để đối phương phát hiện. Sau đó, ông tự lái ô-tô đưa vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản an toàn, phục vụ cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đến năm 1966, ông tiếp tục được giao nhiệm vụ xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Những căn cứ như vậy tạo điều kiện cho lực lượng cách mạng có nơi trú ém, tập kết và chuẩn bị hoạt động ngay giữa thành phố.

Điều khiến câu chuyện về Trần Văn Lai trở nên đặc biệt là ông phải duy trì hai cuộc sống cùng lúc. Một bên là nhà thầu khoán Mai Hồng Quế với công việc, tài sản và các mối quan hệ; bên kia là người cán bộ biệt động luôn phải cảnh giác trước nguy cơ bị phát hiện.

Sau Tết Mậu Thân 1968, hoạt động của lực lượng biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai bị lộ, bị truy bắt và bị treo thưởng hai triệu đồng. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, còn ông phải rời địa bàn để tiếp tục hoạt động.

Sau này, những bí mật về cuộc đời ông dần được biết đến. Cái tên Mai Hồng Quế không còn chỉ là tên của một nhà thầu khoán trong ký ức Sài Gòn, mà trở thành một phần trong câu chuyện về những chiến sĩ biệt động đã sống và chiến đấu âm thầm giữa lòng địch.