Người lãnh đạo trẻ và tư duy tự phê bình sâu sắc
guyễn Văn Cừ (1912–1941) sinh ngày 9/7/1912. Ngay từ tuổi thiếu niên, ông đã sớm tham gia hoạt động cách mạng. Năm 16 tuổi, ông được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên; một năm sau được phân công hoạt động tại vùng mỏ Vàng Danh và xây dựng cơ sở cách mạng ở đây. Năm 1931, khi mới 19 tuổi, ông bị thực dân Pháp bắt, kết án khổ sai chung thân và đày ra Côn Đảo. Những năm tháng tù đày không làm người thanh niên ấy từ bỏ hoạt động mà ngược lại, trở thành một thời gian ông tiếp tục học tập, viết báo và tham gia giáo dục tư tưởng cho đồng chí, đồng đội. Tại Côn Đảo, Nguyễn Văn Cừ tham gia viết cho tờ Ý kiến chung và chủ trì tập san Người tù đỏ. Năm 1936 được trả tự do, ông trở về hoạt động, khôi phục cơ sở cách mạng và nhanh chóng đảm nhận những trọng trách quan trọng; đầu năm 1937 là Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, tháng 9/1937 tham gia Ban Chấp hành Trung ương và tháng 3/1938 được bầu làm Tổng Bí thư khi mới 26 tuổi.
Trên cương vị Tổng Bí thư, Nguyễn Văn Cừ đặc biệt coi trọng công tác tư tưởng, lý luận và báo chí. Tháng 4/1938, trong bối cảnh phong trào đấu tranh dân chủ phát triển, ông cùng Hà Huy Tập thay mặt Trung ương quyết định cho xuất bản công khai tờ Dân chúng bằng tiếng Việt tại Nam Kỳ. Số đầu tiên ra ngày 22/7/1938 và Nguyễn Văn Cừ trực tiếp chỉ đạo tờ báo trong thời kỳ đầu, đồng thời viết nhiều bài về các vấn đề lý luận, chính trị. Chỉ trong hơn một năm, Dân chúng đã xuất bản 80 số và trở thành một trong những tờ báo cách mạng có số lượng phát hành và lượng độc giả lớn trước Cách mạng Tháng Tám. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ 79 số trong bộ sưu tập báo Dân chúng. Điều đáng chú ý là Nguyễn Văn Cừ không xem báo chí đơn thuần là phương tiện truyền tin, mà đặt cho tờ báo một nhiệm vụ rộng hơn: giúp người đọc hiểu thời cuộc, nâng cao nhận thức chính trị, phản ánh nguyện vọng của quần chúng và góp phần thúc đẩy tinh thần đoàn kết trong xã hội.
Một dấu ấn đặc biệt trong hoạt động của Nguyễn Văn Cừ là tác phẩm Tự chỉ trích, được xuất bản năm 1939 dưới tên tác giả Trí Cường. Tác phẩm ra đời sau cuộc tuyển cử Hội đồng quản hạt Nam Kỳ năm 1939, khi trong nội bộ xuất hiện những cách nhìn khác nhau về nguyên nhân thất bại và phương pháp thực hiện chính sách mặt trận. Thay vì né tránh những hạn chế, Nguyễn Văn Cừ đi thẳng vào việc phân tích những vấn đề đặt ra, từ đó làm rõ quan điểm về tự phê bình và phê bình, đồng thời góp phần thống nhất nhận thức trong tổ chức. Tác phẩm gồm bốn phần, tập trung vào nguyên tắc tự phê bình và phê bình, những bài học từ cuộc tuyển cử, việc bảo vệ đường lối Mặt trận Dân chủ và khái quát đường lối chiến lược, sách lược của Mặt trận Dân chủ Đông Dương. Để tránh việc sách bị thu giữ, sau khi in, Xứ ủy Bắc Kỳ tổ chức phát hành nhanh đến các cơ sở ở Nam Kỳ, Trung Kỳ, Lào và Campuchia, trong khi chỉ để lại một số rất ít tại các hiệu sách ở Hà Nội.
Điểm nổi bật trong Tự chỉ trích không chỉ nằm ở những vấn đề chính trị được bàn luận mà còn ở cách Nguyễn Văn Cừ nhìn nhận việc sửa chữa khuyết điểm. Theo ông, tự phê bình không nhằm công kích hay làm tổn hại tổ chức, mà phải hướng tới việc nhận ra thiếu sót để sửa đổi, nâng cao sự thống nhất và hiệu quả hoạt động. Ông cũng nhấn mạnh rằng mỗi đảng viên cần có trách nhiệm nhìn nhận những hạn chế của bản thân và đóng góp ý kiến một cách xây dựng. Tư tưởng ấy cho thấy Nguyễn Văn Cừ là một nhà lãnh đạo trẻ nhưng có cách tiếp cận khá thẳng thắn đối với những vấn đề nội bộ: không che giấu khuyết điểm, không đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung và coi việc sửa chữa sai sót là một phần cần thiết để tổ chức tiến bộ. Chính vì vậy, Tự chỉ trích được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu như một tác phẩm có giá trị về lý luận và thực tiễn trong lịch sử hoạt động của Đảng thời kỳ này.
Cuộc đời Nguyễn Văn Cừ kết thúc khi ông mới 29 tuổi. Ngày 28/8/1941, tại Hóc Môn, Gia Định, ông cùng Hà Huy Tập, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần và Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp xử bắn. Một cuộc đời ngắn ngủi nhưng trải qua nhiều chặng đường hoạt động: từ người thanh niên ở vùng mỏ, người tù Côn Đảo, cán bộ khôi phục tổ chức đến Tổng Bí thư khi tuổi đời còn rất trẻ. Qua những tư liệu về Dân chúng và Tự chỉ trích, Nguyễn Văn Cừ còn được ghi nhớ như một người coi trọng sức mạnh của báo chí, lý luận và tinh thần tự nhìn nhận khuyết điểm. Những đóng góp ấy trở thành một phần quan trọng trong di sản tư tưởng và hoạt động của ông trước khi hy sinh.
