NGƯỜI LÍNH MANG TÊN LỬA

Tuổi thơ của Đỗ Đức Liêm không trải hoa hồng. Học đến năm thứ hai bậc thành chung thì bị đuổi học – một cú vấp đầu đời khiến biết bao đứa trẻ khác có thể gục ngã, nhưng với cậu, đó lại là bước ngoặt đẩy cậu ra khỏi trang sách để bước vào trường đời sớm hơn bạn bè cùng trang lứa. Cậu dạy học tư, rồi xin vào làm y tá ở nhà thương Phủ Lý. Đôi bàn tay từng cầm phấn, cầm kim tiêm ấy, sau này sẽ cầm súng, cầm bản đồ tác chiến, và cầm cả vận mệnh của những chiến dịch lớn nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam. Có ai ngờ, người thanh niên lặng lẽ băng bó vết thương cho bệnh nhân trong những đêm mưa Phủ Lý, lại chính là người sau này sẽ băng bó cho cả một dân tộc bằng những đường tiến quân thần tốc.

Chính tại nhà thương ấy, ngọn lửa cách mạng đã tìm đến cậu, âm thầm như một dòng nước ngầm chảy dưới lớp đất tưởng như bình lặng. Được đồng chí Hoàng Quý giác ngộ, cậu tham gia Đảng Dân Chủ, rồi năm 1943 táo bạo tìm cách giúp đồng chí Trần Tử Bình – khi ấy đang bị mật thám Pháp giam giữ để "điều trị" – trốn thoát. Cuộc giải cứu ấy không thành, nhưng nó đã hé lộ trong con người trẻ tuổi này một phẩm chất sẽ theo ông suốt cuộc đời: dám nghĩ, dám làm, và không bao giờ chấp nhận khoanh tay đứng nhìn bất công.

Tháng Tám năm 1945, cả dân tộc như bừng tỉnh sau giấc ngủ dài của xiềng xích. Chàng thanh niên Đỗ Đức Liêm cũng bừng tỉnh cùng non sông. Tháng 11 năm ấy, ông là một trong những chiến sĩ Nam tiến đầu tiên, mang theo nhiệt huyết tuổi hai mươi vào chiến trường Nha Trang – Ninh Hòa, nơi tiếng súng đã nổ giòn giã báo hiệu cuộc kháng chiến trường kỳ sắp bắt đầu.

Nhưng số phận còn dành cho ông một cuộc hẹn lớn hơn – Hà Nội, tháng 12 năm 1946. Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, chàng trai trẻ trở thành quyết tử quân của Trung đoàn Thủ Đô, chiến đấu ngay giữa lòng Đông Kinh Nghĩa Thục, bảo vệ Bắc Bộ phủ trong vòng vây trùng điệp của quân Pháp. Hãy hình dung những ngày tháng ấy: từng con phố cổ kính của Hà Nội biến thành chiến hào, từng mái ngói rêu phong trở thành công sự, và giữa khói súng mịt mù, những chàng trai Hà thành – trong đó có ông – đã chiến đấu ròng rã suốt hai tháng trời, không một phút chợp mắt trọn vẹn, không một bữa cơm no đủ, chỉ có niềm tin cháy bỏng rằng thủ đô sẽ không bao giờ mất vào tay giặc.

Rồi đến cái ngày 14 tháng 1 năm 1947 – một ngày mà nếu ai từng đọc sử sách đều phải rưng rưng. Tại rạp Chuông Vàng, dưới ánh đèn vàng vọt hắt lên những gương mặt trẻ măng nhưng cương nghị, lễ tuyên thệ thành lập Trung đoàn Thủ Đô được cử hành. Với cương vị tiểu đoàn phó tiểu đoàn 103, ông cùng hai đồng đội được vinh dự lên nhận thanh kiếm quyết tử. Tiếng thề vang lên, rắn rỏi như thép, thiêng liêng như máu: "Chúng ta thề sống chết bảo vệ thủ đô... Giặc Pháp muốn chiếm thủ đô Hà Nội, nhưng chúng ta còn, thủ đô sẽ không bao giờ mất. Xin thề! Xin thề! Xin thề!" Ba tiếng "xin thề" ấy không chỉ vang trong rạp hát nhỏ bé đêm hôm đó, mà còn vang mãi trong tâm khảm của một dân tộc, như một lời hẹn ước giữa con người với đất nước.

Và ông đã giữ trọn lời thề ấy bằng máu và mồ hôi. Trong trận đánh nhà Sô Va và Trường Ke, tài thao lược của người ủy viên tác chiến trẻ tuổi bộc lộ rõ nét. Rồi đêm 17 tháng 2 năm 1947 – một đêm tối trời như chính vận mệnh đang treo lơ lửng – ông cùng Ban chỉ huy Trung đoàn đã dẫn dắt hơn 2.500 đồng bào và chiến sĩ luồn qua gầm cầu Long Biên, rút khỏi Hà Nội an toàn, ngay giữa vòng vây dày đặc của quân thù. Có thể tưởng tượng: dòng người ấy như một dòng nước lặng lẽ len qua khe đá, mong manh mà kiên cường, và người dẫn đường chính là bàn tay vững chãi âm thầm nắm lấy vận mệnh của hàng ngàn sinh mạng.

Từ năm 1947 đến 1953, cái tên Vũ Lăng – tên mà ông mang theo suốt những năm tháng chinh chiến – gắn liền với tiểu đoàn 54 của Trung đoàn Thủ Đô, thuộc Đại đoàn 308 huyền thoại. Ông cùng tiểu đoàn của mình đi qua không biết bao nhiêu trận đánh, bao nhiêu chiến dịch: Bồng Lai, Sông Lô, Đại Bục, Việt Bắc, Sông Thao, Biên Giới, Trung Du, Hoàng Hoa Thám, Hà Nam Ninh, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào... Mỗi cái tên là một trang sử đẫm mồ hôi và máu, mỗi trận đánh là một lần thử thách bản lĩnh người chỉ huy trẻ.

Tháng 8 năm 1947, khi đối đầu với binh đoàn thiện chiến của tướng Beaufré – đội quân được mệnh danh là "tây đen" thiện chiến bậc nhất – tiểu đoàn của ông đã lập nên một kỳ tích khiến báo chí thời ấy phải nhắc đi nhắc lại cái tên "Bộ đội Vũ Lăng" như một huyền thoại đang thành hình. Và rồi, như một món quà sinh nhật đặc biệt dâng lên Bác Hồ, đúng vào ngày sinh nhật Người năm 1949, ông chỉ huy tiểu đoàn hạ đồn Đại Bục – cứ điểm chủ chốt trấn giữ phòng tuyến sông Thao, mở toang cánh cửa để quân ta tiến vào Tây Bắc. Có lẽ không món quà nào ý nghĩa hơn máu xương đổ xuống vì độc lập tự do, dâng lên vị lãnh tụ kính yêu.

Đến năm 1953, ông được giao trọng trách trung đoàn trưởng trung đoàn 98, Đại đoàn 316. Dưới bàn tay ông, một trung đoàn vốn chưa có nhiều kinh nghiệm đánh công kiên đã lột xác thần tốc. Ở trận Bản Mo trong chiến dịch Tây Bắc, chỉ vỏn vẹn một giờ đồng hồ, trung đoàn đã đánh chiếm được đồn địch – một tốc độ khiến cả những chỉ huy dày dạn cũng phải kinh ngạc.

Nếu phải chọn một hình ảnh biểu tượng nhất cho ý chí thép của Vũ Lăng, có lẽ đó chính là đồi C1 giữa lòng chảo Điện Biên Phủ – nơi mà tên tuổi ông đã được khắc ghi bằng máu.

Hãy hình dung một quả đồi nhỏ bé, cao chưa bằng những ngọn đồi lân cận như E1 hay D1, nhưng lại nắm giữ chìa khóa của cả một chiến dịch lịch sử. C1, cùng với A1, chỉ cách sở chỉ huy của tướng Đờ Cát vài trăm mét, khống chế trực tiếp hai cây cầu bắc qua sông Nậm Rốm – huyết mạch nối liền các cứ điểm của quân Pháp. Nếu chiếm được C1 và A1, thế phòng thủ liên hoàn của địch hai bên bờ sông sẽ sụp đổ như một bức tường thành bị rút mất viên gạch nền.

Trận chiến trên đồi C1 kéo dài suốt 31 ngày đêm – một con số mà chỉ cần đọc lên thôi cũng đủ khiến người ta rùng mình. Ba mươi mốt ngày đêm, đất đồi bị cày xới đến không còn nhận ra hình hài nguyên thủy, mỗi tấc đất đều thấm máu của cả hai bên. Là trung đoàn trưởng, đáng lẽ ông có thể chỉ huy từ phía sau, nhưng không – giữa lửa đạn mịt mù, ông đã cầm khẩu tiểu liên, xông lên tận cứ điểm cùng chiến sĩ của mình. Một người chỉ huy không đứng sau lưng binh lính mà đi cùng họ vào chỗ chết – đó chính là thứ khiến những người lính dưới trướng ông sẵn sàng đi theo ông đến cùng trời cuối đất. Và họ đã chiến thắng. Chiến thắng ấy, cùng với biết bao chiến công khác trên khắp chiến trường Điện Biên, đã làm nên một mốc son chói lọi mà cả thế giới phải cúi đầu khâm phục.

Chiến tranh chống Mỹ mở ra một chương khác trong cuộc đời Vũ Lăng – không còn là những trận xung phong trực diện, mà là cuộc chiến của trí tuệ, của những tấm bản đồ tác chiến, của những đêm không ngủ bên ngọn đèn dầu trong hầm chỉ huy.

Ông được điều về làm Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 4, nơi cuộc chiến tranh phá hoại của không quân và hải quân Mỹ diễn ra ác liệt nhất. Giữa tiếng bom rền vang trời, ông cùng Bộ Tư lệnh Quân khu xây dựng phương án tác chiến, đánh trả máy bay và tàu chiến địch, đồng thời đào tạo nên lớp lớp cán bộ chỉ huy chi viện cho chiến trường miền Nam. Ông còn trực tiếp chỉ huy Sư đoàn 325B đánh vào A Sầu, A Lưới – những địa danh mà chỉ nghe tên thôi, người ta cũng hình dung ra rừng núi hiểm trở, sốt rét rừng, và bom đạn không ngừng trút xuống.

Rồi từ cuối năm 1966 đến đầu năm 1974, ông hai lần giữ chức Cục trưởng Cục Tác chiến – một trong những vị trí trọng yếu nhất của Bộ Tổng Tham mưu. Đây là những năm tháng ông sống trong những căn hầm sâu dưới lòng đất, nơi ánh sáng ban ngày chỉ là thứ xa xỉ, nơi từng đường kẻ trên bản đồ có thể quyết định sinh mệnh của hàng vạn con người. Ông đã góp phần xây dựng phương án cho chiến dịch Mậu Thân, chiến dịch Đường 9 – Nam Lào, chiến dịch Quảng Trị. Và trong đêm 18 rạng sáng 19 tháng 12 năm 1972, khi máy bay B-52 gầm rú trút bom xuống bầu trời Hà Nội trong chiến dịch "Điện Biên Phủ trên không", chính ông là người trực tiếp chỉ huy tại hầm T1 của Cục Tác chiến – giữa tiếng bom rung chuyển mặt đất, giữ vững mạch máu chỉ huy của cả một chiến dịch phòng không lịch sử.

Đặc biệt, từ tháng 4 năm 1973 đến tháng 3 năm 1974, ông là một trong bốn thành viên đầu tiên của Tổ Trung tâm tuyệt mật, do Đại tướng Lê Trọng Tấn làm tổ trưởng. Công việc của tổ là âm thầm phác thảo kế hoạch chiến lược giải phóng miền Nam trong hai năm 1975-1976 – một công việc đòi hỏi sự tỉnh táo tuyệt đối, tầm nhìn xa và một trái tim luôn hướng về ngày thống nhất. Không có tiếng súng, không có khói lửa, nhưng đó là một mặt trận thầm lặng mà nếu sai một nước cờ, cả vận mệnh dân tộc có thể phải trả giá.

Tháng 6 năm 1974, Vũ Lăng được cử làm Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên (B3). Đây chính là thời khắc mà tên tuổi ông sẽ được khắc vào lịch sử dân tộc bằng những nét đậm nhất.

Đầu năm 1975, sau nhiều lần đích thân quan sát thực địa, nghiên cứu tỉ mỉ thế bố trí của đối phương, ông cùng Bộ Tư lệnh B3 đã vạch ra một kế hoạch táo bạo đến mức kinh điển: nhử chủ lực địch dồn về Kon Tum và Plei Ku, giam chân chúng ở đó, rồi bất ngờ đánh thẳng vào Buôn Ma Thuột – nơi địch sơ hở nhất. Đây là một nước cờ đòi hỏi sự tính toán như một ván cờ vây bậc thầy: vừa chia cắt, vừa vây hãm, vừa nghi binh, vừa bí mật, tất cả phải diễn ra đồng thời và ăn khớp tuyệt đối. Chỉ cần một sơ hở nhỏ, đối phương có thể phát hiện ra ý đồ thực sự và toàn bộ kế hoạch sẽ đổ vỡ.

Có một chi tiết chạm đến trái tim người đọc: trong buổi báo cáo quyết tâm với Bộ Tư lệnh Tiền phương, ông đã lên trình bày phương án tác chiến trong khi đang lên cơn sốt rét. Người ta có thể hình dung hình ảnh vị tướng gầy gò, mồ hôi lạnh túa ra vì cơn sốt hành hạ, nhưng giọng nói vẫn vang lên chắc nịch, mạch lạc, thuyết phục đến mức Đại tướng Văn Tiến Dũng đã phê chuẩn ngay kế hoạch. Đó là hình ảnh của một người lính đặt sứ mệnh lên trên cả sức khỏe, thậm chí trên cả bản thân mình.

Ba tháng ròng rã nghi binh, lừa địch – một cuộc đấu trí âm thầm nhưng đầy kịch tính với bộ tham mưu quân đội Sài Gòn – cuối cùng đã mang lại thành quả ngọt ngào: chủ lực địch vẫn bị giam chân ở phía Bắc Tây Nguyên cho tới tận khi tiếng súng nổ ra ở Buôn Ma Thuột. Chỉ trong vài ngày, cả bản đồ quân sự miền Nam bị đảo lộn hoàn toàn. Đòn điểm huyệt Buôn Ma Thuột đã khiến toàn bộ Quân đoàn 2 của quân lực Việt Nam Cộng hòa tan rã, và từ đó, như một bức tường domino đổ sập, cả một chính thể bắt đầu lung lay đến sụp đổ.

Trong chiến dịch này, chính ông trực tiếp chỉ huy Sư đoàn 10 đánh chiếm Đức Lập, rồi sau đó tiếp tục chỉ huy đơn vị này đánh tan Lữ đoàn dù 3 tại đèo Phượng Hoàng – một trong bốn trận then chốt của toàn chiến dịch. Con đèo hiểm trở ấy, sau trận đánh, đã mở toang cánh cửa cho Quân Giải phóng ào ạt tiến xuống đồng bằng ven biển miền Trung, giải phóng cả một dải đất dài từ Dục Mỹ, Ninh Hòa đến Nha Trang, khiến quân địch từ Lam Sơn đến Nha Trang hoảng loạn, chỉ còn biết tháo chạy.

Ngày 26 tháng 3 năm 1975, Quân đoàn 3 – Binh đoàn Tây Nguyên – được thành lập, và Vũ Lăng trở thành vị Tư lệnh đầu tiên của quân đoàn này. Dưới sự chỉ huy của ông, quân đoàn đã thực sự sống đúng với tinh thần "thần tốc" mà cấp trên đề ra: vừa đánh địch vừa thần tốc mở đường, tiến qua Nha Trang, Tuy Hòa, rồi xuyên vào miền Đông Nam Bộ, tập kết tại Dầu Tiếng sớm hơn kế hoạch một ngày – một kỳ tích về tốc độ hành quân giữa thời chiến.

Quân đoàn 3 được giao đảm nhiệm hướng Tây Bắc Sài Gòn – hướng tấn công chủ yếu và cũng là tuyến phòng ngự kiên cố nhất của chính quyền Sài Gòn, kéo dài tới 40 km. Dưới sự chỉ huy của ông, quân đoàn đã đập tan tuyến phòng ngự này, tiêu diệt Sư đoàn 25 của địch, chỉ trong một ngày đã lần lượt làm chủ Gò Dầu Hạ, Trảng Bàng, Đồng Dù, Hóc Môn, Trung tâm huấn luyện Quang Trung. Chiều 29 tháng 4 năm 1975, Quân đoàn 3 là cánh quân đầu tiên trong năm cánh quân đặt chân đến cửa ngõ Sài Gòn. Và rồi buổi sáng định mệnh 30 tháng 4, quân đoàn đánh chiếm sân bay Tân Sơn Nhất và Bộ Tổng Tham mưu quân đội Sài Gòn. Đúng 11 giờ 30 phút trưa hôm ấy, lá cờ của quân đoàn tung bay trên nóc tòa nhà Bộ Tư lệnh Không quân và Bộ Tổng Tham mưu – khoảnh khắc mà biết bao thế hệ người Việt Nam đã chờ đợi suốt ba mươi năm ròng rã chiến tranh.

Người thanh niên từng bị đuổi học năm nào, người y tá lặng lẽ ở Phủ Lý, giờ đây đã trở thành một trong những người góp phần khép lại cuộc chiến dài nhất, đau thương nhất của dân tộc.

Chiến tranh kết thúc, nhưng sứ mệnh của Vũ Lăng chưa dừng lại. Năm 1977, ông được giao trọng trách Giám đốc kiêm Bí thư Đảng ủy Học viện Lục quân Đà Lạt – một cương vị hoàn toàn khác với tiếng súng, tiếng bom, nhưng cũng đòi hỏi một thứ trí tuệ và tâm huyết không kém phần lớn lao.

Suốt hơn mười một năm, ông đem tất cả những gì mình đã trải qua trên chiến trường – những bài học xương máu từ Điện Biên Phủ đến Buôn Ma Thuột, từ hầm chỉ huy đến những trận đánh trực diện – để truyền lại cho thế hệ cán bộ quân sự trẻ. Ông chỉ đạo biên soạn cả một hệ thống tài liệu huấn luyện cho tám chuyên ngành binh chủng lục quân, những tài liệu mà đến tận sau này vẫn còn giá trị giảng dạy trong các nhà trường quân đội. Năm 1985, ông là người đầu tiên đề xuất và tổ chức bảo vệ luận án Phó Tiến sĩ Khoa học Quân sự cấp Quốc gia – một bước đi tiên phong đưa khoa học quân sự Việt Nam lên một tầm cao mới. Năm 1986, ông trở thành một trong sáu vị tướng đầu tiên của quân đội được phong hàm Giáo sư Khoa học Quân sự cấp II.

Nhưng có lẽ điều đáng quý nhất ở vị tướng già này không nằm ở những học hàm, học vị, mà ở tấm lòng ông dành cho những người lính, những học viên dưới quyền. Ông chỉ đạo đào hồ Chiến Thắng, mang nước về cho cả Học viện lẫn thành phố Đà Lạt. Trong những năm tháng khó khăn sau chiến tranh, khi cái đói cái nghèo còn đè nặng lên vai mọi gia đình, ông chủ trương đẩy mạnh tăng gia sản xuất, và chính ông là người đầu tiên khởi xướng việc cấp thêm cho cán bộ, công nhân viên mỗi năm hai tháng lương cơ bản – một hành động nhỏ nhưng ấm áp tình người, cho thấy dù đã đi qua bao trận mạc khốc liệt, trái tim ông vẫn luôn hướng về những con người bình dị nhất quanh mình.

Năm 1988, Thượng tướng Vũ Lăng qua đời tại Liên Xô, hưởng thọ 67 tuổi. Ông ra đi lặng lẽ như cách ông đã sống – không phô trương, không ồn ào, dù cả cuộc đời ông gắn liền với những chiến công vang dội bậc nhất của quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ một cậu bé bị đuổi học ở Phủ Lý đến một quyết tử quân giữa lòng Hà Nội kháng chiến; từ một tiểu đoàn trưởng lăn lộn khắp chiến trường Việt Bắc, Tây Bắc đến người trung đoàn trưởng cầm súng xông pha giữa 31 ngày đêm khói lửa trên đồi C1 Điện Biên Phủ; từ một cán bộ tham mưu chiến lược âm thầm trong những căn hầm sâu đến vị tư lệnh đứng sau đòn điểm huyệt Buôn Ma Thuột làm rung chuyển cả một chế độ; và cuối cùng, từ một vị tướng chiến trường trở thành người thầy tận tụy trên cao nguyên Đà Lạt – cả cuộc đời Vũ Lăng là một bản trường ca không đứt đoạn của lòng yêu nước, của trí tuệ và của một trái tim luôn biết đặt vận mệnh dân tộc lên trên hết.

Ngày nay, đi qua những con đường mang tên ông ở Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang, Pleiku hay Buôn Ma Thuột, có mấy ai còn nhớ rằng dưới cái tên giản dị ấy là cả một đời người đã cống hiến trọn vẹn cho đất nước – từ tuổi hai mươi cho đến hơi thở cuối cùng? Nhưng lịch sử vẫn ghi, và những câu chuyện như thế này vẫn được kể lại, để thế hệ hôm nay hiểu rằng: đất nước này được dựng xây không chỉ bằng những trang sách, mà bằng máu, mồ hôi và cả những đêm không ngủ của những người như Thượng tướng Vũ Lăng – người đã cầm thanh kiếm quyết tử năm nào, và giữ trọn lời thề ấy cho đến ngày đất nước liền một dải.

Xin thề. Xin thề. Xin thề.

Ba tiếng thề ấy, giờ đây, đã hóa thành một trang sử không bao giờ phai.