Người lính mang tên lửa A72 và nỗi lặng thầm sau chiến thắng

Ngày 20 tháng 2 năm 1947, giữa những năm tháng đất nước còn ngổn ngang khói súng của cuộc kháng chiến chống Pháp, cậu bé Phan Kim Kỳ cất tiếng khóc chào đời. Cha ông, cụ Phan Chơng, là một người nông dân chất phác như bao người nông dân xứ Nghệ khác – lam lũ, chịu thương chịu khó, và mang trong lòng một niềm tin bền bỉ vào ngày đất nước thanh bình.

Năm 1967, khi Phan Kim Kỳ vừa tròn hai mươi tuổi, gia đình ông chuyển về sinh sống tại thôn Quỳnh Phú – nay là xóm Phú Văn, xã Khánh Thành, cũng thuộc huyện Yên Thành. Một cuộc dịch chuyển nhỏ trong không gian địa lý, nhưng lại rơi đúng vào thời khắc mà cả dân tộc đang phải dịch chuyển những điều lớn lao hơn nhiều: từ hòa bình sang chiến tranh, từ giảng đường sang chiến trường.

Gia đình họ Phan có năm anh chị em, mỗi người mang một sứ mệnh riêng như thể được đất nước phân công. Người anh cả – kỹ sư giao thông Phan Kim Khuê – từng có mặt ở Cục tiền phương thông tuyến, góp bàn tay mở những cung đường Trường Sơn huyền thoại giữa mưa bom bão đạn, và sau này còn trực tiếp tham gia xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh – công trình thiêng liêng bậc nhất của dân tộc. Người em kế, liệt sĩ Phan Kim Quỳnh, là chiến sĩ đặc công, đã ngã xuống trên chiến trường miền Đông Nam Bộ năm 1970, khi tuổi đời còn rất trẻ.

Trong một gia đình mà máu và mồ hôi đã thấm vào từng trang sử kháng chiến như thế, Phan Kim Kỳ lớn lên với một ý thức tự nhiên: đất nước cần mình, và mình không thể đứng ngoài.

Trước khi trở thành người lính, Phan Kim Kỳ là một sinh viên của trường Đại học Thủy Lợi Hà Nội – ngôi trường đào tạo những kỹ sư tương lai sẽ đắp đê, ngăn lũ, giữ cho những cánh đồng quê hương mãi mãi xanh tươi. Ông mang trong mình giấc mơ của một người trí thức trẻ: học để dựng xây, để phục vụ đồng ruộng, phục vụ nhân dân.

Nhưng chiến tranh không cho phép những giấc mơ ấy được thong thả nở hoa. Năm 1970, như hàng vạn sinh viên khác của "thế hệ xếp bút nghiên", Phan Kim Kỳ gác lại trang sách, khoác lên mình bộ quân phục, gia nhập Quân đội Nhân dân Việt Nam. Từ giảng đường yên tĩnh, ông bước thẳng vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước – một cuộc chiến mà khói lửa không chừa một tấc đất nào của quê hương.

Sự chuyển mình ấy không hề dễ dàng, nhưng với Phan Kim Kỳ, nó dường như là một lẽ tự nhiên, như dòng sông tìm về biển. Chỉ ba năm sau khi nhập ngũ, với những thành tích chiến đấu xuất sắc, ngày 11 tháng 3 năm 1973, ông vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam ngay tại Ban tham mưu Trung đoàn 113 đặc công, thuộc Bộ Tư lệnh Đặc công 27. Đó là một cột mốc thiêng liêng, đánh dấu sự trưởng thành của một người lính trẻ giữa mưa bom bão đạn.

Tháng 2 năm 1972, Phan Kim Kỳ được biên chế về Đại đội 3, Tiểu đoàn 172, Trung đoàn 237, thuộc Quân chủng Phòng không – Không quân, mang quân hàm Trung sĩ, giữ chức Tiểu đội trưởng. Vũ khí trong tay ông là tên lửa vác vai A72 – một loại tên lửa đất đối không cá nhân, nhỏ gọn nhưng mang trong mình sức mạnh có thể quật ngã cả những cỗ máy bay hiện đại nhất của không quân Mỹ.

Người ta thường hình dung người lính phòng không đứng sau những khẩu pháo cao xạ đồ sộ, nhưng A72 lại khác. Nó là thứ vũ khí đặt lên vai một con người bằng xương bằng thịt, không có công sự kiên cố che chắn, không có đồng đội vây quanh bảo vệ pháo thân. Người lính vác A72 phải tự mình bò sát tới gần mục tiêu, tự mình nín thở chờ đúng khoảnh khắc, tự mình đặt cược sinh mạng vào một cú bóp cò. Đó là cuộc chiến của lòng can đảm trần trụi nhất – con người đối diện trực tiếp với cỗ máy chiến tranh khổng lồ, không có gì che chở ngoài ý chí và bản lĩnh.

Cùng đơn vị, ông vượt dãy Trường Sơn trùng điệp để vào Nam chiến đấu tại chiến trường Đông Nam Bộ – nơi từng là chảo lửa ác liệt bậc nhất trong suốt cuộc kháng chiến. Từ Biên Hòa đến Bà Rịa, từ Bình Long đến Tây Ninh, từ Kiến Tường đến Mỹ Tho, Long An – bước chân người lính trẻ ấy in dấu khắp những vùng đất mà mỗi tấc đất đều nhuộm máu đồng đội.

Năm 1972, chiến dịch Nguyễn Huệ mở ra một trong những trận tuyến khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến – cuộc bao vây thị xã An Lộc và chốt chặn trên đường 13. Đây là nơi mà từng centimet đất đều phải đánh đổi bằng máu.

Tài liệu của tiểu đoàn còn ghi lại một cách trân trọng: khi tiểu đội của Phan Kim Kỳ thương vong gần hết, giữa lằn ranh sinh tử, ông – khi ấy là Tiểu đội trưởng – không hề chùn bước. Một mình với khẩu AK và cơ cấu phóng, ông vẫn kiên cường tấn công. Hãy hình dung khung cảnh ấy: một người lính đơn độc, bò sát dưới hàng rào thép gai, áp sát tận đầu đường băng Tân Khai – nơi máy bay địch cất và hạ cánh – rồi chờ đợi. Không phải chờ đợi trong an toàn của boong-ke, mà chờ đợi giữa tầm ngắm của kẻ thù, giữa lằn ranh mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể là giây phút cuối cùng của đời người.

Và rồi, đúng khoảnh khắc chiếc máy bay vừa rời khỏi mặt đất – khoảnh khắc nó còn chậm chạp, còn chưa kịp lấy độ cao, còn chưa kịp tung ra những đòn phản công – ông phóng đạn. Một khoảnh khắc quyết định cả trận đánh, cả sinh mệnh, cả danh dự của một người lính.

Hành động ấy không chỉ là một chiến công đơn lẻ. Nó được Sư đoàn 75 tuyên dương là hành động Anh hùng ngay trong năm 1972, và được phát động học tập trong toàn sư đoàn – một vinh dự hiếm có dành cho một người lính trẻ. Cũng năm đó, Phan Kim Kỳ được phong tặng danh hiệu Chiến sĩ thi đua của miền.

Nếu chiến công ở An Lộc là một khoảnh khắc chói sáng, thì cả cuộc đời chiến đấu của Phan Kim Kỳ là một chuỗi những khoảnh khắc như thế nối tiếp nhau. Trong sáu trận đánh tiêu biểu, bằng chính khẩu tên lửa cá nhân A72 mang trên vai, ông đã hạ gục sáu chiếc máy bay của quân đội Mỹ: một chiếc A-37 cường kích lao đi như một con chim ưng mang bom; một chiếc C-130 vận tải cồng kềnh nhưng chở theo cả sinh mạng và khí tài chiến tranh; hai chiếc AD-6 ném bom cường kích gieo rắc chết chóc từ trên cao; và hai chiếc trực thăng chiến đấu AH-1G – loại máy bay được mệnh danh là "rắn hổ mang" của không lực Mỹ.

Sáu lần bóp cò, sáu lần đối mặt sinh tử, sáu lần chiến thắng. Tổng cộng, ông đã góp phần tiêu diệt 82 tên địch. Những con số ấy, nếu chỉ đọc lướt qua, có thể chỉ là thống kê khô khan trong một trang sử liệu. Nhưng với những ai từng cầm súng, từng hiểu thế nào là khoảnh khắc đối mặt giữa sự sống và cái chết, thì mỗi con số ấy là một lần trái tim ngừng đập, một lần hơi thở nín lặng, một lần cả thân thể run lên không phải vì sợ hãi, mà vì trách nhiệm nặng tựa núi non.

Tháng 4 năm 1975, khi cả dân tộc đang dồn toàn lực cho trận quyết chiến chiến lược cuối cùng, Phan Kim Kỳ cùng các đồng đội Nguyễn Quang Lộc, Hoàng Văn Quyết đứng trên ba mũi chiến đấu, phối hợp cùng bộ binh và đặc công của hướng Tây Nam 232. Trong những ngày 28, 29, 30 tháng 4 năm 1975 – những ngày mà lịch sử dân tộc như nín thở chờ đợi bình minh của độc lập – ba người lính ấy đã bắn rơi ba máy bay địch, trong đó có một chiếc AC-130, loại máy bay hỏa lực khổng lồ được coi là "pháo đài bay" của không lực Mỹ.

Các đơn vị phối thuộc đã dành lời khen ngợi đặc biệt, đánh giá rằng tên lửa A72, dưới bàn tay và ý chí của những người lính như Phan Kim Kỳ, đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao. Đó là khúc khải hoàn cuối cùng trước ngày đất nước thống nhất, non sông thu về một mối.

Chiến tranh kết thúc, nhưng với người lính, nhiệm vụ không kết thúc theo tiếng súng. Từ tháng 10 năm 1975 đến tháng 5 năm 1976, Phan Kim Kỳ cùng đơn vị nhận nhiệm vụ mới: bảo vệ đảo Thổ Châu (Thổ Chu) và quần đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Ông thuộc biên chế Đại đội 3, đơn vị A72, Lữ đoàn 101, Quân khu 9, sau đó trực thuộc Bộ Tư lệnh Hải quân, giữ chức Đại đội phó, quyền Đại đội trưởng, kiêm Chi ủy viên Chi bộ 3.

Từ những cánh rừng Đông Nam Bộ ngột ngạt khói súng, ông chuyển sang đối diện với biển cả mênh mông – một vùng trời khác, một thử thách khác, nhưng vẫn là tinh thần bất khuất của một người lính không bao giờ cho phép mình nghỉ ngơi khi Tổ quốc còn cần.

Cuối năm 1976, Phan Kim Kỳ được cấp trên cho trở lại trường Đại học Thủy Lợi Hà Nội để tiếp tục con đường học vấn dang dở. Năm 1979, ông tốt nghiệp, trở về công tác tại Sở Thủy Lợi Nghệ An – nay là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An. Người lính năm xưa vác tên lửa trên vai giữa chiến trường, nay khoác lên mình chiếc áo kỹ sư, lặng lẽ góp sức cho những công trình thủy lợi, cho những cánh đồng quê hương được tưới mát, cho những dòng kênh không còn phải oằn mình vì bom đạn mà chỉ còn chở nặng phù sa.

Điều đáng quý và cũng đáng để chúng ta suy ngẫm nhất, có lẽ nằm ở chính thái độ của ông đối với những chiến công lẫy lừng của mình. Sau ngày đất nước hòa bình, non sông thu về một dải, Phan Kim Kỳ xem tất cả những gì mình đã làm chỉ là "chiến công nhỏ bé". Ông không muốn nhắc lại quá khứ, bởi với ông, chiến tranh đồng nghĩa với nỗi buồn, với mất mát, với đau thương. Ông từng thấm thía điều mà nhà văn Bảo Ninh đã viết trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng "Nỗi buồn chiến tranh" – rằng hòa bình chính là điều quý giá nhất của nhân loại.

Có một sự trùng hợp cảm động: Bảo Ninh là con trai của Giáo sư Hoàng Tuệ, mà Giáo sư Hoàng Tuệ lại chính là chú ruột của bà Hoàng Thị Huyên – người vợ tần tảo của Phan Kim Kỳ, một kỹ sư dự toán thiết kế tại Công ty tư vấn thiết kế Thủy Lợi Nghệ An. Có lẽ chính vì sự gần gũi ấy với những trang văn thấm đẫm nỗi đau chiến tranh, người anh hùng năm xưa càng thêm thấu hiểu: chiến thắng không phải là điều để phô trương, mà là cái giá quá lớn phải trả bằng máu xương của biết bao người, trong đó có cả người em ruột của ông – liệt sĩ Phan Kim Quỳnh.

Sự khiêm nhường ấy của một người từng sáu lần hạ gục máy bay địch, từng được cả sư đoàn học tập tấm gương chiến đấu, là một bài học lớn về nhân cách. Có những người mang huân chương đầy ngực mà vẫn không ngừng kể lại chiến công; nhưng cũng có những người, như Phan Kim Kỳ, chọn cách cất giữ quá khứ hào hùng ấy vào một góc lặng lẽ trong tim, chỉ vì họ hiểu rõ hơn ai hết cái giá thực sự của hòa bình.

Chiến tranh không chỉ để lại những vết thương trên da thịt mà còn để lại những di chứng âm thầm, dai dẳng suốt nhiều thập kỷ sau khi tiếng súng đã im. Chất độc hóa học – thứ vũ khí tàn khốc mà quân đội Mỹ đã rải xuống khắp các chiến trường Việt Nam – đã ngấm sâu vào cơ thể người lính, chờ đợi âm thầm hàng chục năm trước khi bùng phát thành căn bệnh quái ác.

Phan Kim Kỳ, người từng vượt qua bao trận đánh sinh tử, từng đối diện trực diện với máy bay địch mà không hề run sợ, cuối cùng lại phải đối mặt với một kẻ thù vô hình, âm thầm và không thể dùng tên lửa A72 để tiêu diệt: căn bệnh ung thư – di chứng của chất độc hóa học từ những năm tháng chiến trường.

Ngày 16 tháng 10 năm 1998 (tức ngày 26 tháng 8 năm Mậu Dần), người anh hùng ấy đã trút hơi thở cuối cùng, khép lại một cuộc đời mà nửa đầu là lửa đạn chiến trường, nửa sau là những tháng ngày lặng lẽ cống hiến cho quê hương và âm thầm chịu đựng nỗi đau bệnh tật – một nỗi đau mà chính chiến tranh đã gieo mầm từ nhiều năm trước.

Có một câu chuyện cảm động phía sau tấm huân chương cao quý mà Phan Kim Kỳ được truy tặng. Tháng 11 năm 1974, giữa lúc chiến trường còn khốc liệt, Thường vụ Đảng ủy Tiểu đoàn 172 đã xem xét, đề nghị Bộ Tư lệnh Sư đoàn 77 xét phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho ba đồng chí: Trần Văn Xuân, Phan Kim Kỳ và Hoàng Văn Quyết. Nhưng vì những lý do của thời cuộc chiến tranh, cấp trên chỉ chọn phong tặng trước cho hai đồng chí Trần Văn Xuân và Hoàng Văn Quyết, còn hồ sơ của Phan Kim Kỳ tạm gác lại, chưa kịp xét duyệt thì ông đã được điều động sang lực lượng Hải quân Vùng 5, làm nhiệm vụ bảo vệ đảo Thổ Châu, Phú Quốc.

Rồi năm tháng cứ thế trôi qua. Đất nước hòa bình đã hơn 40 năm. Người lính năm xưa cũng đã đi xa được gần hai thập kỷ. Nhưng những đồng đội cũ – những người từng sát cánh bên ông trong đơn vị A72, Tiểu đoàn 172, Trung đoàn 64, Sư đoàn 361, Lữ đoàn 77, cùng các đồng nghiệp tại Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nghệ An – vẫn không quên. Đặc biệt, chính người đồng đội, người bạn chiến đấu năm xưa – Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Xuân, cũng là cựu sinh viên trường Đại học Thủy Lợi Hà Nội – đã đứng ra, tháng 4 năm 2015, lập hồ sơ đầy đủ cho Phan Kim Kỳ, đề xuất lên Bộ Tư lệnh Quân chủng Phòng không – Không quân và Bộ Quốc phòng.

Sự tận tâm ấy của đồng đội cuối cùng đã được đền đáp. Năm 2018, Chủ tịch nước đã ký quyết định truy tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Phan Kim Kỳ – 20 năm sau ngày ông qua đời, và 44 năm sau ngày hồ sơ đầu tiên được đề xuất. Một sự vinh danh muộn màng, nhưng chưa bao giờ là quá muộn để đất nước ghi nhận một người con đã cống hiến trọn vẹn tuổi thanh xuân của mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Cùng với danh hiệu cao quý ấy, ông còn được truy tặng nhiều phần thưởng khác: Huân chương Kháng chiến hạng Nhất (1984), hai Huân chương Chiến công Giải phóng hạng Ba (1972, 1974), Huân chương Chiến sĩ Giải phóng hạng Ba (1975), sáu danh hiệu Dũng sĩ diệt máy bay quân đội Mỹ, cùng nhiều bằng khen, giấy khen, huy hiệu và kỷ niệm chương ghi dấu những chiến dịch Nguyễn Huệ, chiến dịch Hồ Chí Minh mà ông từng tham gia.

Ngày nay, tại trường Đại học Thủy Lợi Hà Nội và Bảo tàng Quân chủng Phòng không – Không quân, vẫn còn lưu giữ nhiều tư liệu, kỷ vật quý giá về Tiểu đoàn Tên lửa A72 và những cựu chiến binh từng là sinh viên của trường – trong đó có câu chuyện về Phan Kim Kỳ.

Nhìn lại cuộc đời ông, ta thấy hiện lên hình ảnh một thế hệ thanh niên Việt Nam đặc biệt: những người bước ra từ giảng đường đại học, gác bút nghiên để cầm súng, rồi khi đất nước sạch bóng quân thù, lại trở về giảng đường, khoác áo kỹ sư để tiếp tục cống hiến cho quê hương bằng một cách khác – lặng lẽ hơn, nhưng không kém phần bền bỉ.

Từ một chàng sinh viên Thủy Lợi mang giấc mơ ngăn lũ, giữ nước cho đồng ruộng, Phan Kim Kỳ đã trở thành người lính mang trên vai cây tên lửa A72, sáu lần hạ gục "chim sắt" của kẻ thù giữa bầu trời Đông Nam Bộ rực lửa. Rồi khi súng đã ngừng vang, ông lại trở về với đúng giấc mơ ban đầu của mình – trở thành kỹ sư thủy lợi, âm thầm góp sức cho những dòng kênh, những cánh đồng quê hương.

Cả cuộc đời ông là một vòng tròn khép kín đầy ý nghĩa: bắt đầu từ ước mơ phụng sự nhân dân bằng tri thức, đi qua khói lửa chiến tranh bằng lòng dũng cảm phi thường, và kết thúc bằng sự trở về khiêm nhường, lặng lẽ cống hiến cho tới hơi thở cuối cùng – dù di chứng chiến tranh vẫn âm thầm bám riết lấy thân thể ông cho đến ngày ông ra đi.

Người anh hùng ấy không cần phô trương chiến công. Ông chọn sống như dòng sông Lam quê hương mình – lặng lẽ chảy, mang phù sa bồi đắp cho những bờ bãi, và chỉ để lại phía sau những gì thực sự có giá trị: một tấm gương về lòng dũng cảm, về sự khiêm nhường, và về tình yêu nước sâu sắc đến mức không cần phải nói thành lời.

Phan Kim Kỳ đã sống một cuộc đời như thế – ngắn ngủi về thời gian nhưng vĩ đại về ý nghĩa, để lại cho hậu thế một bài học giản dị mà sâu sắc: chiến thắng thực sự lớn lao không phải nằm ở những gì ta giành được, mà ở cách ta gìn giữ ký ức về nó bằng lòng khiêm nhường và sự trân trọng hòa bình.