Người mở lối trên biển, đặt nền móng cho tuyến vận tải chiến lược vào Nam
Trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, đường Hồ Chí Minh trên biển là một kỳ tích đặc biệt. Không có những con đường cố định, không có những phương tiện vận tải mang dấu hiệu nhận biết, những cán bộ, chiến sĩ của Đoàn tàu không số đã âm thầm vượt biển, đưa vũ khí từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho tuyến vận tải đặc biệt ấy, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bông Văn Dĩa là một nhân vật tiêu biểu. Từ người chiến sĩ tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ đến người trực tiếp khảo sát, mở bến và dẫn đường cho những chuyến tàu đầu tiên, cuộc đời ông gắn liền với những bước ngoặt quan trọng của cách mạng miền Nam.
Từ người thanh niên Rạch Gốc đến người chiến sĩ cách mạng
Bông Văn Dĩa sinh năm 1905 tại ấp Rạch Gốc, xã Tân An, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Sinh ra trong một gia đình nghèo, ông không có điều kiện học hành từ nhỏ. Chỉ đến khi nhà giáo, nhà báo và nhà cách mạng Phan Ngọc Hiển về sống gần quê, ông mới được học chữ và từng bước được giác ngộ cách mạng.
Năm 19 tuổi, Bông Văn Dĩa đã trở thành một trong những thanh niên tích cực hoạt động tại vùng Rạch Gốc. Năm 1940, ông được kết nạp Đảng. Cũng từ đây, cuộc đời ông gắn chặt với những chặng đường đấu tranh đầy hiểm nguy của cách mạng Nam Bộ.
Trong cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai và phong trào Nam Kỳ năm 1940, Bông Văn Dĩa tham gia thực hiện nhiệm vụ liên lạc, truyền đạt nghị quyết và cùng đồng đội hoạt động tại vùng Cà Mau. Sau khi phong trào bị đàn áp, ông bị thực dân Pháp bắt vào cuối tháng 12/1940 và tháng 7/1941 bị kết án khổ sai, đày ra Côn Đảo.
Những năm tháng trong nhà tù thực dân không khuất phục được ý chí của người chiến sĩ. Tại Côn Đảo, ông Bông Văn Dĩa, với bí danh Hai Địa, bị giam cùng nhiều cán bộ cách mạng, trong đó có Lê Duẩn. Trong những trận đòn của kẻ thù, ông từng che chắn cho đồng chí của mình. Chính những năm tháng ấy càng củng cố niềm tin và ý chí cách mạng của người chiến sĩ quê Rạch Gốc.
Những chuyến vượt biển mang theo vũ khí
Sau Cách mạng Tháng Tám, khả năng am hiểu sông nước và địa hình vùng biển Cà Mau của Bông Văn Dĩa trở thành một lợi thế đặc biệt đối với hoạt động vận chuyển của cách mạng.
Năm 1946, ông được giao tổ chức vận chuyển tôm khô sang Thái Lan để bán, lấy tiền mua vũ khí cho chiến trường. Sau đó, ông trực tiếp tham gia vận chuyển khoảng 16 tấn vũ khí từ Thái Lan về Cà Mau. Chuyến đi gặp nhiều gian nan, có lúc đoàn phải mắc kẹt ở Hòn Thổ Chu, lương thực cạn kiệt, phải đào củ chuối rừng để ăn. Nhưng cuối cùng, đoàn vẫn đưa được vũ khí về Rạch Gốc.
Những năm tiếp theo, Bông Văn Dĩa tiếp tục hoạt động trên các tuyến vận tải biển, sang Thái Lan và Campuchia để mua sắm, vận chuyển vũ khí, tổ chức công tác tiếp vận cho cách mạng. Kinh nghiệm hàng chục năm gắn bó với sông nước, biển cả và những tuyến đường bí mật sau này trở thành cơ sở quan trọng để ông đảm nhận một nhiệm vụ đặc biệt hơn: tìm đường vận chuyển vũ khí từ miền Bắc vào Nam bằng đường biển.
Người được tin cậy trong những thời khắc hiểm nghèo
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Bông Văn Dĩa được giao ở lại miền Nam tiếp tục hoạt động bí mật. Trong những năm 1955-1956, gia đình ông tại Rạch Gốc trở thành một trong những nơi che chở cán bộ cách mạng.
Khi tình hình tại Cà Mau trở nên đặc biệt nguy hiểm, Lê Duẩn đã nhắc đến Bông Văn Dĩa như một người có thể tin cậy. Chính tại Rạch Gốc, gia đình ông đã nuôi giấu, bảo vệ Lê Duẩn trong thời gian hoạt động bí mật ở miền Nam.
Sự tin cậy ấy sau này có ý nghĩa đặc biệt khi Trung ương cần tìm một người đủ bản lĩnh, kinh nghiệm và khả năng đi biển để thực hiện nhiệm vụ mở tuyến vận tải chiến lược trên biển.
Hành trình mở đường Hồ Chí Minh trên biển
Ngày 1/8/1961, Bông Văn Dĩa làm thuyền trưởng một chiếc ghe từ rạch Cá Mòi, Cà Mau, vượt biển ra miền Bắc. Sau nhiều ngày lênh đênh, ghe đến cửa sông Nhật Lệ, Quảng Bình và bị lực lượng địa phương tạm giữ vì nghi là tàu biệt kích. Ông bình tĩnh báo rõ mình là Bông Văn Dĩa, được Trung ương cử ra Bắc và đề nghị liên lạc với Lê Duẩn để xác minh.
Chuyến đi ấy đã giúp Trung ương có thêm những thông tin thực tế quý giá về tình hình Nam Bộ. Đến tháng 10/1961, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Đoàn 759, sau đổi thành Đoàn 125, đơn vị vận tải quân sự đường biển tiền thân của lực lượng làm nhiệm vụ trên tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển. Bông Văn Dĩa được giao tiếp tục tham gia khảo sát, thăm dò tuyến đường và tìm địa điểm mở bến ở Cà Mau.
Đây là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Những người thực hiện phải đi giữa vùng biển bị đối phương kiểm soát, đồng thời tìm được một bến đủ kín đáo, đủ sâu để tàu vận tải có thể vào nhưng vẫn bảo đảm an toàn.
Trong quá trình khảo sát, nhiều địa điểm được Trung ương gợi ý không đáp ứng yêu cầu. Bông Văn Dĩa nhớ đến Vàm Lũng, một vùng ông từng biết rõ trong thời gian hoạt động ở Rạch Gốc. Theo kinh nghiệm của ông, khi thủy triều lên, lòng lạch tại đây có độ sâu khoảng 2-3m, đủ khả năng cho tàu chở hơn 30 tấn hàng đi vào. Sau khi khảo sát và đo đạc, Vàm Lũng được xác định là địa điểm phù hợp để xây dựng bến.
Quyết định ấy có ý nghĩa đặc biệt. Từ một vùng sông nước của Cà Mau, Vàm Lũng trở thành một trong những bến quan trọng của tuyến vận tải chiến lược trên biển.
Người dẫn đường cho chuyến tàu lịch sử
Tháng 7/1962, Bông Văn Dĩa được Trung ương triệu tập ra Bắc để trực tiếp báo cáo tình hình chuẩn bị bến Vàm Lũng. Ông vượt biển trong sáu ngày đêm, qua vùng biển có sự kiểm soát của đối phương và cập bờ Nam Định an toàn. Sau khi báo cáo với Trung ương, ông được giao một nhiệm vụ đặc biệt: dẫn đường cho chuyến tàu đầu tiên vận chuyển vũ khí từ miền Bắc vào Vàm Lũng.
Tối 14/10/1962, tàu Phương Đông 1 rời bến Đồ Sơn. Trên hành trình, Bông Văn Dĩa đã vạch sẵn những phương án đường đi trên biển. Khi gặp gió mùa Đông Bắc mạnh, con tàu phải chuyển sang tuyến dự phòng. Dù máy móc gặp trục trặc, tàu vẫn tiếp tục hành trình.
Sáng 20/10/1962, tàu Phương Đông 1 cập Cà Mau và đi vào cửa Vàm Lũng an toàn. Chuyến đi thành công đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc hình thành tuyến vận tải chiến lược trên biển. Sau đó, các tàu Phương Đông 2, Phương Đông 3 và Phương Đông 4 tiếp tục đi theo tuyến đường được Bông Văn Dĩa khảo sát và vạch ra.
Thành công của những chuyến tàu đầu tiên đã chứng minh rằng có thể thiết lập một tuyến vận tải bí mật từ miền Bắc vào chiến trường Nam Bộ bằng đường biển. Đó cũng là một trong những nền móng quan trọng của đường Hồ Chí Minh trên biển, tuyến đường vận tải đã trở thành huyền thoại trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Với thành tích đặc biệt của chuyến đi mở đường, tàu Phương Đông 1 được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Huân chương Quân công hạng II, còn Bông Văn Dĩa được tặng Huân chương Quân công hạng III.
Người anh cả của những “con cá kình Biển Đông”
Sau những chuyến đi mở đường, Bông Văn Dĩa tiếp tục được giao tham gia xây dựng Đoàn 962. Ông cùng đồng đội tổ chức bến bãi, kho tàng, tiếp nhận, cất giữ và vận chuyển vũ khí từ các chuyến tàu không số vào chiến trường Nam Bộ.
Trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, công việc ấy đòi hỏi sự bền bỉ không kém những chuyến vượt biển. Có những đêm ông cùng đồng đội thức trắng để bốc hàng, những ngày phải mắc võng giữa rừng, ăn uống thiếu thốn nhưng vẫn kiên trì bảo đảm cho hàng hóa được đưa tới chiến trường.
Đoàn 962 sau đó hoàn thành nhiệm vụ xây dựng hệ thống bến bãi, tiếp nhận và vận chuyển hàng quân sự cho chiến trường Nam Bộ; đơn vị được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cùng nhiều phần thưởng cao quý.
Năm 1967, với những thành tích đặc biệt xuất sắc, Bông Văn Dĩa được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong ký ức của những người từng hoạt động trên tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển, ông được xem như một người anh cả, một biểu tượng của sự gan dạ, mưu trí và tận tụy.
Một cuộc đời gắn với những con đường bí mật
Điều làm nên dấu ấn của Bông Văn Dĩa không chỉ nằm ở một chuyến tàu hay một chiến công. Đó là cả một hành trình dài của người chiến sĩ cách mạng: từ những ngày tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ, những năm tháng tù đày ở Côn Đảo, những chuyến vượt biển vận chuyển vũ khí, những năm hoạt động bí mật ở miền Nam cho đến khi trực tiếp tham gia khảo sát và mở tuyến vận tải chiến lược trên biển.
Ở mỗi giai đoạn, ông đều để lại dấu ấn bằng sự gan dạ, khả năng tổ chức và đặc biệt là sự am hiểu sâu sắc vùng sông nước Nam Bộ. Chính những kinh nghiệm ấy đã giúp ông trở thành một trong những người có đóng góp quan trọng vào những bước đầu hình thành đường Hồ Chí Minh trên biển.
Sau ngày đất nước thống nhất, Bông Văn Dĩa tiếp tục giữ vững phẩm chất của người lính trong công cuộc xây dựng quê hương. Ngày 31/5/1983, ông qua đời.
Hơn sáu thập kỷ sau những chuyến tàu đầu tiên, biển Cà Mau vẫn ngày ngày vỗ sóng bên những vùng đất từng là bến đón những chuyến tàu bí mật. Tên Bông Văn Dĩa được đặt cho đường phố và trường học tại quê hương Rạch Gốc, như một cách để thế hệ hôm nay ghi nhớ người đã dành trọn cuộc đời cho cách mạng.
Nếu đường Hồ Chí Minh trên biển là một huyền thoại được viết bằng sóng nước, thì Bông Văn Dĩa là một trong những người đã đặt những nét đầu tiên lên trang sử ấy. Những chuyến tàu không số có thể đã đi qua, nhưng dấu chân của người mở lối vẫn còn ở lại trên vùng biển phương Nam – nơi mỗi con sóng hôm nay nhắc nhớ về một thế hệ đã từng vượt biển trong im lặng để đưa vũ khí, niềm tin và hy vọng đến chiến trường miền Nam.
