Người nghệ nhân làm đàn bầu và sợi tơ trời nối nhịp con tim

Trong một căn gác nhỏ thanh tịnh, nghệ nhân đóng nhạc cụ dân tộc Đỗ Văn Thước đang tỉ mẩn vuốt lại chiếc vòi của một cây đàn bầu được làm từ sừng trâu đen bóng. Đàn bầu – loại nhạc cụ độc huyền cầm duy nhất trên thế giới – là biểu tượng cho sự giản dị nhưng sâu sắc vô cùng của tâm hồn người Việt. Chỉ với một dây, một cần và một vỏ quả bầu khô (nay thường làm bằng gỗ), cây đàn này có thể mô phỏng chính xác giọng nói, tiếng khóc và hơi thở của con người Việt Nam.

Cụ Thước kể về quy trình chọn gỗ làm thân đàn: phải là gỗ ngô đồng nhẹ và xốp để tạo độ vang, hoặc gỗ trắc để tạo độ sang trọng. Cái khó nhất là chế tác bộ phận vòi đàn – nơi nghệ sĩ điều chỉnh độ căng của dây để tạo ra các âm nhấn, nhấn nhá đặc trưng của dân ca. "Đàn bầu giống như tiếng lòng của người mẹ, lúc thủ thỉ tâm tình, lúc oán trách thở than. Nếu người thợ không hiểu được dân ca, không hiểu được sự tinh tế của tiếng Việt, thì cây đàn làm ra sẽ vô hồn," cụ Thước vừa nói vừa khẽ gảy vào sợi dây sắt, một âm thanh thanh thoát, ảo não vang lên lay động lòng người.

Cụ nhớ lại thời kỳ gian khó, khi dây đàn bầu được làm từ sợi tơ tằm xe kỹ, âm thanh nhỏ nhưng vô cùng ấm áp. Trong các cuộc kháng chiến, tiếng đàn bầu đã theo các đoàn văn công ra trận, là "vũ khí tinh thần" cực kỳ lợi hại, làm lay động cả những trái tim sắt đá nhất. Cụ Thước đã dành cả đời để cải tiến chiếc đàn bầu, từ việc lắp thêm bộ khuếch đại âm thanh cho đến việc tinh chỉnh hình dáng để cây đàn trở thành một tác phẩm mỹ nghệ đỉnh cao. Với cụ, mỗi cây đàn bầu gửi đi quốc tế là một sứ giả văn hóa, giới thiệu với bạn bè năm châu về một Việt Nam yêu chuộng hòa bình và có một tâm hồn âm nhạc độc đáo, riêng biệt.

Cụ Thước là chứng nhân cho sự bảo tồn những giá trị cốt lõi của âm nhạc truyền thống. Cụ quan niệm rằng, chiếc đàn bầu chính là chân dung của dân tộc: độc lập, tự chủ và đầy biến hóa chỉ từ những gì đơn sơ nhất. Sự tận tụy của cụ với từng thớ gỗ, sợi dây là minh chứng cho việc văn hóa Việt luôn biết cách tìm thấy sức mạnh từ sự giản đơn. Những cây đàn của cụ không chỉ vang lên trên các sân khấu lớn, mà còn là người bạn tri kỷ dưới mỗi mái nhà, nhắc nhở thế hệ mai sau về một loại nhạc cụ mang trong mình hơi thở nghìn năm của đất mẹ, luôn đủ sức kết nối mọi trái tim bằng thứ ngôn ngữ không cần lời nói.