Người nghệ nhân làm quạt giấy và những làn gió văn hiến
Tại làng quạt Chàng Sơn (Hà Nội), bà cụ Dương Thị Lan đã có hơn 50 năm gắn bó với những nan tre và tệp giấy dó. Chiếc quạt giấy Việt Nam không chỉ là vật dụng để làm mát, mà là một đạo cụ trong nghệ thuật chèo, là vật phẩm để các thi sĩ xưa đề thơ, và là biểu tượng cho sự phong lưu của người dân kinh kỳ. Bà Lan kể rằng, để làm ra một chiếc quạt bền và đẹp, phải trải qua hàng chục công đoạn tỉ mỉ, từ chọn tre, vót nan, xử lý nhựa gỗ cho đến khâu dán giấy và vẽ tranh.
Bà Lan mô tả công đoạn quan trọng nhất là "vót nan": tre phải là loại tre già, được ngâm nước nhiều tháng để không bị mối mọt. Nan quạt được vót mỏng, đều và nhẵn thín để khi khép lại phải khít như một khối gỗ, nhưng khi mở ra phải nhẹ nhàng, thanh thoát. Công đoạn dán giấy đòi hỏi sự khéo léo để giấy không bị nhăn, không bị loang hồ. Đặc biệt, quạt Chàng Sơn nổi tiếng với những bức tranh phong cảnh, những bài thơ được vẽ trực tiếp lên mặt quạt. "Mỗi chiếc quạt là một thông điệp văn hóa. Người cầm quạt không chỉ để quạt mát, mà để thấy mình thanh lịch hơn," bà Lan vừa nói vừa phết một lớp hồ mỏng lên nan tre.
Bà nhớ lại thời kỳ chiến tranh, quạt giấy là vật dụng không thể thiếu của các chiến sĩ trong những hầm trú ẩn nóng bức. Chiếc quạt Chàng Sơn khi ấy mang theo tình cảm của hậu phương gửi ra tiền tuyến, với những dòng chữ động viên thêu hoặc vẽ khéo léo trên nan. Trong thời đại máy điều hòa và quạt điện, bà Lan vẫn kiên trì với hiệu quạt thủ công của mình. Bà đã sáng tạo ra những chiếc quạt khổng lồ dùng để trang trí trong các nhà hàng, khách sạn lớn, hay những chiếc quạt nhỏ xinh xắn làm quà tặng cho các lễ hội văn hóa quốc tế. Bà muốn mỗi làn gió từ chiếc quạt Chàng Sơn mang theo cả hơi thở của lịch sử và sự dịu dàng của làng quê Việt Nam.
Bà Lan là chứng nhân cho sự tồn tại dai dẳng của những giá trị giản đơn nhưng sâu sắc. Bà quan niệm rằng, chiếc quạt là biểu tượng của sự lưu chuyển không khí, là sự giao tiếp giữa con người và môi trường. Sự tận tụy của bà với từng nan tre, thớ giấy là minh chứng cho tinh thần trân trọng những điều bình dị của người Việt. Mỗi chiếc quạt bà làm ra là một "tác phẩm của gió", là lời nhắc nhở về một lối sống chậm, biết thưởng thức vẻ đẹp của thiên nhiên và văn hóa trong một thế giới đầy biến động.
