NGƯỜI PHÓNG VIÊN VÀ NHỮNG KÝ ỨC KHÔNG THỂ QUÊN VỀ 12 CÔ GÁI TRUÔNG BỒN
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Truông Bồn, thuộc huyện Đô Lương, Nghệ An, là một trọng điểm giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến đường 15A. Đây là tuyến đường vận chuyển quân, lương thực, vũ khí từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Vì vậy, Truông Bồn thường xuyên trở thành mục tiêu đánh phá của máy bay Mỹ.
Những người làm nhiệm vụ tại đây phần lớn là những thanh niên còn rất trẻ. Họ san lấp hố bom, sửa đường, rà phá bom mìn và làm nhiệm vụ bảo đảm cho những đoàn xe vượt qua trọng điểm. Ban đêm, khi đoàn xe chuẩn bị đi qua, những nữ thanh niên xung phong còn mặc áo trắng đứng bên đường làm “cọc tiêu sống”, dẫn đường cho xe vượt qua khu vực nguy hiểm.
Trong số những người thường xuyên có mặt tại Truông Bồn khi ấy có nhà báo Nguyễn Thanh Phong, phóng viên Báo Nhân Dân. Ông không chỉ đến đây để viết tin, bài mà còn trực tiếp chứng kiến cuộc sống, chiến đấu của lực lượng thanh niên xung phong.
Những gì ông chứng kiến sau trận bom ngày 31/10/1968 đã trở thành một trong những ký ức đau thương nhất trong cuộc đời làm báo của mình.
Sáng hôm đó, máy bay Mỹ bất ngờ đánh phá Truông Bồn. Sau những loạt bom, tuyến đường chìm trong khói lửa, đất đá bị cày xới. Các chiến sĩ và đồng đội lập tức lao vào hiện trường để tìm kiếm những người bị vùi lấp.
Nhà báo Nguyễn Thanh Phong cũng tham gia đào tìm đồng đội.
Trong lớp đất đá ngổn ngang, những người tìm kiếm phải dùng tay và các dụng cụ thô sơ để đào từng lớp đất. Mỗi khi phát hiện một phần thân thể của đồng đội, mọi người lại lặng đi. Theo lời kể của ông được Báo Nghệ An ghi lại, có một khoảnh khắc đặc biệt ám ảnh: khi đào tìm, ông phát hiện bàn tay của chị Trần Thị Thông, tiểu đội trưởng, và trong lòng bàn tay chị vẫn còn nắm chặt tờ giấy gọi đi học trung cấp.
Thế nhưng chị Trần Thị Thông là người may mắn sống sót sau trận bom; chi tiết này được các nguồn khác xác nhận. Bởi vậy, khi kể lại câu chuyện, cần hiểu rằng ký ức của nhà báo Nguyễn Thanh Phong gắn với quá trình đào tìm, cứu chữa và nhận diện những người bị vùi lấp tại hiện trường, trong đó có hình ảnh bàn tay và giấy gọi đi học của chị Thông.
Trận bom đã cướp đi sinh mạng của những thanh niên xung phong đang làm nhiệm vụ tại Truông Bồn. Chỉ một ngày sau, miền Bắc bước vào thời điểm Mỹ tuyên bố ngừng ném bom; nhưng những người con tuổi đời còn rất trẻ đã không thể chờ đến ngày hòa bình.
Điều khiến nhà báo Nguyễn Thanh Phong day dứt không chỉ là sự hy sinh của những cô gái, mà còn là tuổi trẻ và những ước mơ dang dở của họ. Có người có giấy gọi đi học, có người chuẩn bị trở về quê, có người đã có người yêu và dự định xây dựng gia đình. Nhưng giữa chiến tranh, tất cả những ước mơ riêng ấy được gác lại để họ bám trụ với con đường, với nhiệm vụ và với những đoàn xe hướng về chiến trường.
Nhiều năm sau chiến tranh, ký ức ấy vẫn không rời khỏi người phóng viên năm nào.
Ông tiếp tục viết về Truông Bồn. Đặc biệt, bài viết “Nhớ 12 cô gái Truông Bồn” của ông đã góp phần đưa câu chuyện về sự hy sinh của những nữ thanh niên xung phong đến với đông đảo công chúng. Báo Nhân Dân sau đó cũng ghi nhận những đóng góp của ông trong việc lưu giữ ký ức, tên tuổi và những mất mát của lực lượng TNXP tại Truông Bồn.
Với Nguyễn Thanh Phong, Truông Bồn không chỉ là một địa danh lịch sử. Đó còn là nơi ông từng chứng kiến những con người rất trẻ chiến đấu và hy sinh; là nơi ông tận mắt nhìn thấy hậu quả khốc liệt của chiến tranh và mang theo những ký ức ấy trong suốt cuộc đời làm báo.
Ngày nay, khi đứng trước khu tưởng niệm Truông Bồn, những người trẻ có thể chỉ nhìn thấy những tấm bia, những nén hương và những cái tên được khắc trên đá. Nhưng phía sau mỗi cái tên ấy là một tuổi trẻ từng biết yêu thương, từng có ước mơ, từng mong ngày trở về với gia đình.
Và câu chuyện của nhân chứng Nguyễn Thanh Phong giúp thế hệ hôm nay hiểu rằng: lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách. Lịch sử còn được lưu giữ trong ký ức của những người đã trực tiếp chứng kiến, trong những giọt nước mắt của người còn sống và trong sự hy sinh của những người đã nằm lại nơi tuyến lửa.
Truông Bồn hôm nay đã xanh màu cây lá. Con đường năm xưa đã trở thành một phần của lịch sử. Nhưng ký ức về những người thanh niên xung phong đã lấy tuổi xuân của mình để giữ đường vẫn còn sống mãi trong lòng quê hương Nghệ An và trong ký ức của dân tộc.
