Người phụ nữ “đào hầm” giỏi nhất xóm
Chiều muộn ở thôn Bình An, gió từ cánh đồng đưa mùi rơm khô thoang thoảng, len qua mái hiên ngôi nhà nhỏ nơi bà Phan Thị Nghĩa, nay đã ngoài chín mươi, ngồi lặng lẽ nhìn dòng người qua lại. Dáng bà nhỏ nhắn, khuôn mặt đã hằn sâu những nếp thời gian, nhưng đôi mắt thì vẫn sáng, hiền và cương nghị như ngày bà còn là cơ sở cách mạng giữa những năm tháng đầy bom đạn của vùng quê Tam Anh.
✦ Bắt đầu từ một người phụ nữ bình dị
Năm 1965, khi chiến tranh lan tới từng ngõ xóm, bà Nghĩa – lúc ấy mới ngoài ba mươi tuổi – đã âm thầm trở thành cơ sở cách mạng. Không có súng, không ra chiến trường, nhưng bà mang trên vai những nhiệm vụ sống còn:
Nấu cơm, tiếp tế,
Nuôi giấu cán bộ,
Che chở cho nhiều đơn vị đi qua vùng giáp ranh.
Ngôi nhà nhỏ giữa vườn cây bình yên của bà lại trở thành điểm tựa cho biết bao cán bộ đang còn đêm đêm bám đất giữ làng.
✦ Người phụ nữ “đào hầm” giỏi nhất xóm
Bà không chỉ nấu cơm tiếp tế mà còn là người tham gia làm nhiều hầm bí mật trong vườn nhà. Những hầm tròn, hầm chữ L, hầm vòm… được bà cùng du kích đào suốt đêm, lặng lẽ san đất như chưa từng có dấu tích.
Nhiều cán bộ cách mạng đã được bà giấu an toàn qua hàng chục đợt càn, có người còn nói vui:
“Hầm của chị Nghĩa làm chắc tay lắm, vào rồi mà địch đứng ngay trên đầu cũng không hay.”
✦ Sự gan dạ trong những lần chống càn
Một trong những lần ác liệt nhất là khi địch kéo quân về Bình An, lùng sục từng gốc cây để tìm các hầm bí mật. Hầm của bà vừa mới đưa cán bộ vào trú ngụ. Địch dí súng, bắt bà và gia đình chỉ nơi giấu người.
Bà kể lại, giọng đều và nhẹ:
“Họ gõ báng súng vào cửa hầm ngay sát chỗ tôi đứng mà không biết. Tôi chỉ sợ họ nghe tiếng thở của người dưới hầm. Nhưng mình mà lộ lo lắng là họ nghi liền, nên tôi cứ bình tĩnh như không.”
Chính sự vững vàng và sắc sảo ấy đã cứu sống nhiều cán bộ trong khoảnh khắc chỉ cách cái chết gang tấc.
✦ Người liên lạc thầm lặng của Chi ủy
Ngoài việc che giấu cán bộ, bà còn thường xuyên làm nhiệm vụ cảnh giới để Chi ủy xã Kỳ Anh họp bí mật. Bà cùng chị em trong thôn đứng canh ở những lối mòn, giả làm người cắt cỏ, hái lá, để nếu địch đột ngột xuất hiện thì lập tức báo hiệu cho cán bộ rút lui.
Bà cũng vận động bà con chống lại chính sách ấp chiến lược, khuyên mỗi nhà giữ lại một lối thoát, một đường liên lạc với cách mạng. Những buổi trò chuyện bên bếp lửa, bà nói với mọi người:
“Cách mạng gần ngay trong nhà mình, giữ được người là giữ được làng.”
✦ Sự bền bỉ của người mẹ, người vợ trong chiến tranh
Trong những năm khốc liệt ấy, bà vẫn phải lo cho gia đình, lo mùa màng, lo đàn con nhỏ. Nhưng hễ có tiếng mõ báo động, hay khi du kích ghé vào ban đêm, bà lại lặng lẽ đưa cơm, nước, thuốc men… Không một lời kêu khó, không một lần nản chí.
Du kích trong vùng thường bảo:
“Ở Bình An, nếu không có chị Nghĩa đứng phía sau, nhiều việc của mình khó mà tròn được.”
✦ Ghi nhận của đất nước
Sau ngày thống nhất, cuộc sống trở lại bình yên, bà trở về với ruộng vườn. Mãi đến năm 2005, Nhà nước trao tặng bà Huân chương Kháng chiến hạng Ba – phần thưởng cho những tháng ngày âm thầm mà kiên cường.
Nhưng khi được hỏi, bà chỉ cười hiền:
“Tui làm được chi bao nhiêu đâu. Hồi đó ai cũng vì làng, vì nước mà làm thôi.”
✦ Ngọn lửa lịch sử còn mãi
Câu chuyện về bà Phan Thị Nghĩa – người phụ nữ bình dị của thôn Bình An – là minh chứng rằng trong cuộc chiến giành độc lập, không phải chỉ những người cầm súng mới là anh hùng. Có những anh hùng không tên trong báo cáo, nhưng tên của họ được khắc trong lòng dân làng, trong từng hầm bí mật đã che chở cán bộ, trong mỗi bữa cơm nuôi người giữ nước.
Và trong ánh mắt bà bây giờ – hiền, sâu và lặng lẽ – người ta vẫn thấy bóng dáng của một thời không thể nào quên, một thời mà sự sống – cái chết chỉ cách nhau một tiếng bước chân của quân thù, nhưng lòng người thì vững như đất quê hương.
