Người phụ nữ Hà Nội sớm dấn thân vào con đường cách mạng

Mai Ngọc Thuyết, còn có bí danh Mai Vũ Trang, sinh đầu xuân năm 1908 tại khu vực Thịnh Hào, Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha bà, Mai Văn Giáo, từng theo Kỳ Đồng lên vùng Thượng du chống Pháp. Cha mất khi bà chưa đầy năm tháng tuổi, mẹ cũng qua đời khi bà mới 16 tuổi. Hai anh em Mai Lập Đôn và Mai Ngọc Thuyết phải sớm nương tựa vào nhau tại căn nhà số 8 Ô Chợ Dừa. Chính nơi đây về sau trở thành một địa điểm liên lạc của tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Theo sự phân công của anh trai, bà từ bỏ công việc thêu ren, ở nhà bán diêm, thuốc lào, chè nước để làm nhiệm vụ cảnh giới. Những cuộc họp bí mật có khi kéo dài đến tận khuya, nhưng người con gái trẻ vẫn kiên nhẫn canh gác, đồng thời âm thầm nuôi mong muốn được trực tiếp tham gia hoạt động cách mạng. Không chỉ làm nhiệm vụ được giao, bà còn tự làm thơ tuyên truyền, mua mực về in truyền đơn rồi bí mật giấu anh trai.

Tháng 10-1928, sau một thời gian được thử thách và huấn luyện, Mai Ngọc Thuyết được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Bà đảm nhiệm công tác giao thông liên lạc của Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ, thường xuyên phải di chuyển giữa các địa phương để chuyển thư từ và tài liệu. Để qua mắt mật thám, bà nhiều lần cải trang thành một cô gái nhà giàu đi buôn bán vải vóc. Một lần nhận nhiệm vụ đưa vũ khí từ Hải Phòng về Hà Nội, bà mặc quần lĩnh tía, giày nhung, áo lụa màu hoa lý, khoác áo sa đen, mang ô tím và đi trên toa hạng nhất dành cho quan chức Pháp và những người có địa vị. Sau khi nhận hàng, bà trở lại Hà Nội an toàn. Người được giao nhiệm vụ bảo vệ bà trên chuyến đi là Nguyễn Đức Cảnh lại đi toa hạng bốn. Khi xuống tàu, hai người không nhìn thấy nhau nên những đồng chí chờ ở Hà Nội vô cùng lo lắng. Chỉ đến khi bà xuất hiện tại cơ sở 5D Hàm Long cùng hàng hóa an toàn, mọi người mới thở phào. Câu chuyện được ghi lại trong hồi ký không chỉ cho thấy sự mưu trí của Mai Ngọc Thuyết mà còn gợi lên không khí hoạt động bí mật đầy căng thẳng của lớp thanh niên cách mạng thời kỳ đầu.

Những năm 1928–1929, Mai Ngọc Thuyết cùng anh trai Mai Lập Đôn và Khuất Duy Tiến được đưa về Nam Định thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, tức trực tiếp sống và làm việc trong môi trường công nhân để tuyên truyền, giác ngộ và tổ chức phong trào. Từ một cô gái Hà Nội vốn chỉ quen với nghề thêu ren, bà bước vào nhà máy sợi, rồi nhà máy tơ và tận mắt chứng kiến cuộc sống khó khăn của người lao động. Có những ngày phải làm việc từ sáng sớm đến chiều tối, không có tiền mua gạo và có lúc chỉ uống nước cầm hơi. Chính những trải nghiệm ấy giúp bà hiểu sâu hơn hoàn cảnh của công nhân. Bà dùng những bài thơ lục bát ngắn gọn, dễ nhớ để tuyên truyền cho chị em trong nhà máy, đồng thời tổ chức Hội tương tế tại phân xưởng guồng sợi. Hội cùng nhau đóng góp quỹ, mua báo Phụ nữ Tân văn để mở mang kiến thức và tìm hiểu quyền lợi của phụ nữ. Từ hoạt động vận động ấy, phong trào công nhân tại nhà máy sợi dần phát triển, góp phần dẫn tới cuộc bãi công đầu năm 1930 đòi chống đánh đập, chống phạt, tăng lương, phụ cấp và thực hiện ngày làm tám giờ.

Cũng chính trong những ngày hoạt động tại Nam Định, Mai Ngọc Thuyết gặp Nguyễn Văn Mẫn, người sau này trở thành người bạn đời của bà. Hai người cùng tham gia hoạt động cách mạng, trong đó có việc tổ chức kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga và rải truyền đơn tại khu vực Ngã Sáu Nam Định. Khi Mai Lập Đôn bị bắt và tổ chức bị lộ, thực dân Pháp treo thưởng 5.000 đồng Đông Dương cho người bắt được bà, buộc các đồng chí phải tìm cách đưa bà trở lại Hà Nội để bảo đảm an toàn. Trong hoàn cảnh ấy, những người cùng hoạt động đã đứng ra tác thành cho bà và ông Nguyễn Văn Mẫn. Cuộc hôn nhân diễn ra rất giản dị, gần như không có nghi lễ gia đình theo nghĩa thông thường, mà chỉ là một buổi tối có vài người đồng chí cùng ngồi trò chuyện và chứng kiến. Nhiều năm sau, trong hồi ký, Mai Ngọc Thuyết vẫn nhớ đó là một kỷ niệm đẹp, bởi tình cảm vợ chồng của họ được bắt đầu từ sự đồng cảm của những người cùng lý tưởng và cùng trải qua những năm tháng hoạt động đầy thử thách.

Từ cô gái mồ côi lớn lên ở căn nhà nhỏ tại Ô Chợ Dừa, Mai Ngọc Thuyết đã sớm bước vào một hành trình đặc biệt của thế hệ thanh niên Việt Nam những năm cuối thập niên 1920. Bà bắt đầu bằng những công việc thầm lặng như cảnh giới, liên lạc, chuyển thư và truyền đơn; sau đó trực tiếp hòa mình vào đời sống công nhân, tuyên truyền, tổ chức phong trào và trở thành một trong những nữ đảng viên thuộc lớp đầu tiên của Đảng. Những câu chuyện về căn nhà số 8 Ô Chợ Dừa, chuyến tàu Hải Phòng – Hà Nội và những ngày làm việc tại nhà máy sợi Nam Định cho thấy con đường hoạt động của bà được hình thành từ những trải nghiệm rất cụ thể. Đó cũng là hình ảnh một người phụ nữ trẻ đã sớm lựa chọn dấn thân, chấp nhận gian khó và dành những năm tháng tuổi trẻ cho hoạt động cách mạng.