Người phụ nữ ném lựu đạn giữa chợ Dinh: Câu chuyện Nguyễn Thị Trừ

Nguyễn Thị Trừ sinh năm 1925 tại thôn Vĩnh Phú, thị trấn Ninh Hòa — nay là phường Ninh Hiệp, thị xã Ninh Hòa — trong một gia đình nông dân nghèo. Chị lớn lên giữa chiến tranh, giữa những kiếp người bị áp bức mà chị chứng kiến hằng ngày. Năm 17 tuổi, chị gia nhập Đoàn Thanh niên Cứu quốc. Đến ngày 30 tháng 10 năm 1946, chị rời gia đình, nhập ngũ, và trở thành một chiến sĩ được đánh giá là dạn dĩ, mưu trí, thành thạo cả trong công tác lẫn chiến đấu.

Một đội biệt động giữa lòng địch

Sau khi Hiệp định Sơ bộ được ký ngày 6 tháng 3 năm 1946, thực dân Pháp không dừng lại mà mở rộng chiến tranh ra cả nước. Ninh Hòa nằm trong tính toán của chúng: biến nơi này thành hậu phương vững chắc, bàn đạp để giữ Tây Nguyên và đánh chiếm các tỉnh Nam Trung Bộ. Để đối phó, Hội nghị Tỉnh ủy mở rộng tháng 3 năm 1947 chủ trương củng cố hệ thống tổ chức Đảng, và từ đó đội Biệt động khu phố Ninh Hòa ra đời với tên gọi "Xung phong đội", do đồng chí Nguyễn Lân làm đội trưởng.

Chị Trừ gia nhập đội ngay từ đầu, được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở an ninh xung phong tại thôn Vĩnh Phú và theo dõi tình hình địch trong huyện lỵ. Nhờ được bà con che chở, chị dần xây dựng được nhiều cơ sở, luôn hoàn thành nhiệm vụ được giao. Nhiều lần, chị trực tiếp cùng đồng đội trừ khử những tên đầu sỏ gian ác trong vùng — những việc làm khiến dân chúng thán phục và khiến kẻ địch phải dè chừng.

Trận đánh giữa ban ngày ở chợ huyện

Đầu năm 1947, địch siết chặt các đợt càn quét, dựng vành đai trắng nhằm cô lập căn cứ kháng chiến của tỉnh và huyện. Trước tình thế đó, "Xung phong đội" nhận lệnh đánh thẳng vào trung tâm huyện lỵ — nơi được xem là an toàn nhất của địch — để buộc chúng phải co cụm đối phó.

Tháng 7 năm 1947, chị Trừ nhận nhiệm vụ diệt tên thiếu úy Pháp khét tiếng tàn bạo cùng đám cảnh sát ngày ngày lùng sục, cướp bóc dân chợ. Sau nhiều lần trinh sát để nắm quy luật di chuyển của chúng, chị quyết định ra tay ngay giữa chợ huyện, giữa ban ngày ban mặt.

Chị cải trang thành người đi chợ Dinh, len qua nhiều lớp rào phòng thủ nổi và chìm của địch, mang theo lựu đạn vào tận nơi. Chờ đến khi tên thiếu úy cùng toán lính khố xanh đi tới một khoảng trống — nơi bảo đảm an toàn cho người dân xung quanh — chị ném lựu đạn. Tên thiếu úy chết cùng một số tên khác. Những kẻ sống sót phát hiện ra chị và đuổi theo. Chị lẩn vào đám đông, nhưng đến ngã ba đường lên nhà ga thì bị một toán lính chặn lại. Chị ném nốt trái lựu đạn còn lại. Tổng cộng hai lần ném, 11 tên địch bị diệt, trong đó có tên thiếu úy Pháp. Chị bị bắt tại đề pô xe lửa, khi địch đã kịp huy động lực lượng bao vây.

Những giờ cuối cùng

Thiệt hại nặng giữa ban ngày, ngay trung tâm phủ lỵ, khiến địch điên cuồng. Chúng tra tấn chị ngay tại chỗ. Trên đường áp giải về nhà lao Ninh Hòa, chúng dùng báng súng, lưỡi lê, giày đinh, cùi chỏ đánh liên tục vào người chị, vừa đánh vừa tra hỏi: "Mày ở nhà ai? Ai chứa chấp mày để vào đây đánh, ai là cơ sở của mày, ở đâu? Khai mau, khai ngay."

Chị chỉ đáp: "Giết tao đi."

Chúng gầm lên: "Im hả? Không khai hả?" rồi tiếp tục đánh. Chị im lặng cho đến khi kiệt sức, tay bị còng ngược ra sau, người bê bết máu. Đến cầu Dinh, trước khi đưa vào nhà lao, chúng nắm ngược tóc chị, dọa: "Mày to gan lắm hả? Tao cho mày cơ hội cuối cùng, nếu không khai tao moi gan mày, tao cắt đầu mày vứt xác xuống sông." Tên thông ngôn, thấy bế tắc, chuyển sang dụ dỗ chị khai để được về với gia đình. Chị hét lại: "Giết tao đi quân khát máu."

Địch cắt da, xẻo thịt trên người chị ngay tại cầu Dinh. Chị không khai một lời.

Không khai thác được gì, địch bí mật đưa chị đi thủ tiêu vào đêm 27 tháng 7 năm 1947, tại gò Phước Lý — nay thuộc thôn Phước Lý, xã Ninh Bình — cùng với 8 chiến sĩ du kích và người dân xã Ninh Bình. Trước khi hy sinh, chị hô vang: "Hồ Chí Minh muôn năm."

Sau chị, hai nữ du kích khác cũng nối bước: chị Nguyễn Thị Thi ở thôn Hòa Thuận và chị Nguyễn Thị Kiết ở thôn Quang Đông, cả hai đều mang lựu đạn vào chợ Ninh Hòa diệt địch và cùng hy sinh. Ba cái tên, ba sự hy sinh, để lại niềm tiếc thương trong lòng đồng chí, đồng bào — và cũng là bằng chứng tố cáo sự tàn bạo của chế độ thực dân Pháp thời bấy giờ.

Chị Nguyễn Thị Trừ hiện yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Hòa - Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa. Ngày 11 tháng 8 năm 1978, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 381/QĐ-TTg công nhận chị là Liệt sĩ. Đến ngày 31 tháng 7 năm 1998, Chủ tịch nước truy tặng chị danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên chị được đặt cho một công trình thủy lợi bắc ngang sông Dinh — Đập chị Trừ — như một cách để dòng sông ấy tiếp tục nhắc nhớ về người từng đi qua nó.