NGƯỜI QUA SÔNG ÂU LÂU

Có những chuyến đi mà người ta nhớ cả đời không phải vì mình đã đến đâu, mà bởi trên đường đi, mình đã gặp những con người và chứng kiến những điều không thể quên. Với ông Lê Việt Hải, một người con của Diễn Lâm, chuyến đi đến Điện Biên năm 1954 là một chuyến đi như thế. Nhiều năm sau, khi những người khác đã quên những đoạn đường, những bến sông hay những buổi tối hành quân, ông vẫn nhớ rất rõ một đêm vượt bến Âu Lâu trên dòng sông Hồng. Ký ức ấy được ông kể lại trong tập sách “Chiến sĩ Điện Biên Phủ Diễn Châu”, một tư liệu quý ghi lại hồi ức của những người con Diễn Châu từng trực tiếp tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Ngày ấy, đường lên Điện Biên còn rất xa. Không có những con đường nhựa rộng như bây giờ, càng không có xe khách hay những chuyến tàu đưa người ta đi thẳng đến chiến trường. Những người lính từ Nghệ An phải hành quân bộ qua những vùng rừng núi, vượt đèo, vượt suối và đi qua những địa hình mà chỉ nghe kể thôi cũng thấy nhọc. Nhưng điều đáng nhớ là giữa gian khổ ấy, người ta vẫn có thể tìm thấy những khoảnh khắc rất con người. Ông Lê Việt Hải nhớ một đêm đoàn quân dừng ở bến Âu Lâu, thuộc Yên Bái. Bà con dân bản mang chè tươi ủ nóng và sắn luộc ra mời những người lính. Đó có thể chỉ là một bát chè nóng, một củ sắn vừa luộc xong, nhưng với những người đã đi một chặng đường dài trong đêm, nó quý hơn nhiều thứ khác.

Người lính đi qua một vùng quê xa lạ thường có cảm giác mình đang bước vào một thế giới khác. Những người dân nơi đoàn quân đi qua không biết tên từng người lính. Họ cũng không biết người trước mặt mình sẽ đi đến đâu, có trở về hay không. Nhưng họ biết những người này đang đi về phía chiến trường. Vì thế, một bát chè, một củ sắn, một lời hỏi thăm trở thành cách người dân góp phần vào cuộc kháng chiến. Nó không có tiếng súng, không có chiến công được ghi trên bảng vàng, nhưng nó là tình người giữa đường hành quân.

Đêm ấy, sau khi dừng chân, những người lính xuống những chiếc đò nan để vượt sông. Sông rộng, trời tối, phía trước là một chặng đường dài chưa biết bao giờ mới hết. Người chèo đò đưa từng nhóm người sang bờ bên kia. Khi đoàn quân chuẩn bị đi tiếp, người lái đò nói một câu rất mộc mạc: “Các anh đi mạnh giỏi, khi về lại tìm đò em nhé!”. Nhiều năm sau, điều đáng nhớ không phải chỉ là con sông hay chiếc đò, mà là câu nói ấy. “Khi về lại tìm đò em nhé!” nghe như một lời chào bình thường, nhưng phía sau nó là một niềm tin rất lớn: những người lính rồi sẽ chiến thắng, rồi sẽ trở về.

Chúng ta biết lịch sử không phải lúc nào cũng cho mọi người cơ hội trở về. Có người đi đến Điện Biên rồi nằm lại nơi ấy. Có người trở về với thương tật. Có người sống đến tuổi già và mang theo những ký ức không bao giờ mất. Nhưng trong khoảnh khắc trên bến Âu Lâu năm nào, có lẽ không ai muốn nghĩ quá xa. Họ chỉ muốn sang sông, tiếp tục đi và mong một ngày được trở về.

Hành trình từ Nghệ An đến Điện Biên là một hành trình dài. Người lính phải vượt qua những con đường núi, có khi đi trong đêm tối, có lúc trèo dốc, lội suối. Trong đoàn quân có những người vừa đi vừa kể chuyện, nói về quê nhà, nói về những người thân ở lại. Một câu chuyện trong ký ức Điện Biên của người lính hôm nay có thể chỉ kéo dài vài dòng, nhưng khi ghép lại, nó cho thấy một điều: phía sau những người lính quả cảm vẫn là những con người biết cười, biết nhớ, biết thương.

Và có lẽ đó là điều làm nên vẻ đẹp của những người lính năm ấy. Họ không phải những con người khô cứng chỉ biết chiến đấu. Họ biết xúc động trước một bát sắn của người dân. Biết nhớ một câu nói của người chèo đò. Biết mong ngày trở về. Chính vì họ biết mình đang bảo vệ những điều bình dị nên họ càng có thêm lý do để bước tiếp.

Khi đoàn quân đến gần Điện Biên, cảnh vật dần thay đổi. Những con đường trở nên khó đi hơn, núi rừng dày hơn, và chiến trường ngày càng gần. Mỗi người hiểu rằng chặng đường thật sự chỉ mới bắt đầu. Phía trước không còn là những câu chuyện về đường xa, mà là một trận đánh lớn đang chờ.

Nhưng có một điều họ mang theo từ hậu phương: tình người.

Một bát chè nóng ở Âu Lâu.

Một củ sắn.

Một chiếc đò nan.

Một câu “đi mạnh giỏi”.

Những điều ấy không thể bắn vào quân địch, nhưng nó làm người lính cảm thấy mình không đơn độc. Phía sau họ có quê hương, có nhân dân, có những người không quen biết nhưng vẫn trao cho họ một chút ấm áp trước khi họ bước tiếp.

Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc ngày 7 tháng 5 năm 1954 bằng thắng lợi của quân và dân ta. Trong số hơn 600 cán bộ, chiến sĩ và thanh niên xung phong của Diễn Châu từng tham gia chiến dịch, có những người trở về kể lại ký ức, và những câu chuyện ấy trở thành một phần tài sản tinh thần của quê hương. Lê Việt Hải là một trong những người mang ký ức ấy về với Diễn Lâm.

Hôm nay, nếu một người trẻ Hùng Châu đi qua một con sông, nhìn thấy những chiếc đò đưa người qua lại, có lẽ họ sẽ không nghĩ gì nhiều. Một chuyến đò chỉ là một chuyến đò. Nhưng với một thế hệ từng hành quân giữa chiến tranh, có những chuyến đò đã trở thành một phần ký ức.

Lê Việt Hải đã đi qua bến Âu Lâu từ rất lâu.

Người chèo đò năm ấy có lẽ cũng đã già rồi hoặc đã không còn nữa. Chiếc đò năm nào chắc chắn đã không còn. Nhưng câu nói “khi về lại tìm đò em nhé” thì vẫn còn trong câu chuyện.

Có lẽ người lính không bao giờ quay lại được đúng chiếc đò ấy.

Nhưng ông đã trở về với quê nhà.

Về với Diễn Lâm.

Về với những con đường quê.

Và mang theo một câu chuyện.

Một câu chuyện về một đêm trên sông.

Về người dân đã trao cho người lính một chút ấm áp.

Về một chuyến đi rất dài.

Và về một thời tuổi trẻ mà mỗi bước chân đều hướng về Điện Biên.

Nhiều năm sau, người ta thường nhớ đến Điện Biên bằng những trận đánh lớn. Nhưng Điện Biên cũng được nhớ bằng những điều nhỏ như thế. Một chuyến đò, một bát chè, một củ sắn, một câu nói tiễn người đi. Chính những điều bình dị đó làm nên một cuộc chiến tranh có bóng dáng của cả dân tộc.

Và có lẽ, khi kể lại câu chuyện này cho một người trẻ Hùng Châu hôm nay, ta chỉ cần nói một câu: “Ngày xưa, có một người con Diễn Lâm đã đi qua bến Âu Lâu để đến Điện Biên.” Rồi câu chuyện sẽ tự mở ra trong trí người nghe.

Bởi đôi khi, lịch sử không bắt đầu từ tiếng súng.

Lịch sử bắt đầu từ một người chèo đò nói với một người lính trẻ rằng: “Đi mạnh giỏi. Khi về, nhớ tìm đò em.”