NGƯỜI THẮP LỬA ĐẤT MỎ
Câu chuyện thời hoa lửa về đồng chí Vũ Văn Hiếu (1907–1939)
Vùng mỏ Quảng Ninh – nơi những tầng than đen lấp lánh dưới lòng đất – không chỉ chứa đựng tài nguyên quý giá của Tổ quốc, mà còn hun đúc nên một truyền thống đấu tranh cách mạng kiên cường của giai cấp công nhân Việt Nam. Trong những ngày đầu đầy gian khó ấy, lịch sử đã khắc ghi tên Vũ Văn Hiếu – người đặt nền móng cho phong trào cách mạng vùng mỏ, người thắp lên ngọn lửa đầu tiên cho “đất mỏ đỏ lửa” anh hùng.
Vũ Văn Hiếu sinh năm 1907 trong một gia đình lao động nghèo. Tuổi thơ và tuổi trẻ của ông gắn liền với hầm sâu, than bụi và những ngày làm việc kiệt quệ của người thợ mỏ dưới ách bóc lột tàn nhẫn của thực dân Pháp và bọn cai thầu. Trong không gian ngột ngạt của hầm lò, người công nhân phải đánh đổi sức khỏe, thậm chí cả mạng sống, để nhận đồng lương rẻ mạt. Những trận đòn roi, những lời chửi rủa, những cái chết tức tưởi của bạn thợ đã sớm hun đúc trong Vũ Văn Hiếu lòng căm thù giai cấp thống trị và khát vọng đấu tranh cho một cuộc sống công bằng.
Cuối những năm 1928–1929, khi phong trào công nhân và phong trào yêu nước đang dâng cao trên cả nước, Vũ Văn Hiếu được giác ngộ cách mạng. Ông tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, rồi trở thành đảng viên của tổ chức cộng sản. Từ một người thợ mỏ bình dị, ông bước vào con đường cách mạng với ý chí sắt đá và niềm tin mãnh liệt vào con đường giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc.
Nhận thấy vùng mỏ Quảng Ninh là nơi tập trung hàng vạn công nhân nhưng chưa có tổ chức lãnh đạo thống nhất, Trung ương đã giao cho Vũ Văn Hiếu nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: trở về đất mỏ, xây dựng phong trào cách mạng từ trong lòng giai cấp công nhân. Năm 1930, sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, ông được cử làm Bí thư Đặc khu ủy mỏ Quảng Ninh – tổ chức Đảng đầu tiên lãnh đạo phong trào cách mạng toàn vùng than Đông Bắc.
Từ đây, phong trào công nhân mỏ bước sang một giai đoạn mới. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Vũ Văn Hiếu, những cuộc đấu tranh đòi quyền lợi lẻ tẻ đã được tổ chức lại thành một phong trào chính trị có đường lối, mục tiêu và phương pháp đấu tranh rõ ràng. Ông kiên trì đi vào từng hầm mỏ, từng khu lán thợ, bí mật thành lập các chi bộ Đảng, xây dựng công hội đỏ, tổ chức tuyên truyền, giác ngộ giai cấp cho công nhân. Những người thợ mỏ từ chỗ chỉ biết đòi tăng lương, giảm giờ làm đã dần nhận thức được sứ mệnh lịch sử của mình: trở thành lực lượng nòng cốt trong cuộc đấu tranh chống thực dân, giành độc lập cho dân tộc.
Đỉnh cao trong sự nghiệp cách mạng của Vũ Văn Hiếu là Cuộc tổng bãi công lịch sử năm 1936. Dưới sự lãnh đạo của Đặc khu ủy mỏ do ông đứng đầu, hơn 30.000 công nhân mỏ tại Hòn Gai, Cẩm Phả, Mạo Khê, Uông Bí… đã đồng loạt ngừng việc. Lần đầu tiên, tiếng nói của giai cấp công nhân vùng mỏ vang lên mạnh mẽ, thống nhất, với những yêu sách cụ thể và chính đáng: tăng lương, giảm giờ làm, chấm dứt đánh đập, sa thải vô cớ, và được quyền tổ chức.
Cuộc đấu tranh đã làm tê liệt toàn bộ hệ thống khai thác than của thực dân Pháp ở Đông Bắc. Trước sức mạnh đoàn kết của công nhân mỏ, chủ mỏ và chính quyền thực dân buộc phải nhượng bộ. Quan trọng hơn cả, thắng lợi ấy đã chứng minh rằng giai cấp công nhân mỏ là một lực lượng cách mạng to lớn, có tổ chức, có khả năng lãnh đạo và làm nên những chuyển biến lịch sử. Từ đây, vùng mỏ Quảng Ninh trở thành một trong những trung tâm cách mạng mạnh nhất miền Bắc.
Chính vì vai trò đặc biệt đó, Vũ Văn Hiếu bị thực dân Pháp coi là “kẻ nguy hiểm bậc nhất” ở vùng mỏ. Năm 1939, khi phong trào cách mạng bị khủng bố gắt gao, ông bị bắt và giam tại nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Trong chốn lao tù tăm tối, ông phải chịu đựng những trận tra tấn dã man. Nhưng kẻ thù không thể khuất phục được ý chí của người chiến sĩ cộng sản. Vũ Văn Hiếu vẫn một mực giữ vững khí tiết, không khai báo, không phản bội Đảng, không phản bội giai cấp công nhân.
Ngày 28 tháng 9 năm 1939, Vũ Văn Hiếu hy sinh trong nhà tù Hỏa Lò, khi mới 32 tuổi. Cuộc đời ông ngắn ngủi, nhưng ngọn lửa cách mạng mà ông thắp lên đã cháy mãi không tắt trên đất mỏ Quảng Ninh.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Vũ Văn Hiếu được ghi nhận là người sáng lập và lãnh đạo đầu tiên của phong trào cách mạng công nhân vùng mỏ Quảng Ninh. Nếu không có ông, sẽ không có một phong trào mỏ thống nhất, không có “đất mỏ đỏ lửa”, và cũng không có nền tảng vững chắc để Quảng Ninh trở thành một trong những căn cứ cách mạng lớn sau này.
Ngày nay, tên Vũ Văn Hiếu được đặt cho nhiều con đường, trường học, công trình tại Quảng Ninh. Nhưng hơn tất cả những tên gọi ấy, ông sống mãi trong ký ức của giai cấp công nhân và nhân dân đất mỏ – như người thắp lửa đầu tiên, người đã biến than đen thành ngọn lửa cách mạng, soi đường cho các thế hệ tiếp bước đứng lên vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
