Người Thầy Khai Sáng Và Khí Phách Đông Kinh Nghĩa Thục: Chân Dung Cụ Nguyễn Quyền (1869 - 1941)

Người Thầy Khai Sáng Và Khí Phách Đông Kinh Nghĩa Thục: Chân Dung Cụ Nguyễn Quyền (1869 - 1941)

1. Nho sĩ thức thời giữa cơn bão táp thời đại

Nguyễn Quyền sinh năm 1869 tại làng Thượng Trì, xã Vân Tập, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội). Sinh ra trong một gia đình Nho học, ông từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, học rộng tài cao và sớm đỗ Cử nhân vào năm 1894.

Tuy nhiên, con đường quan trường không làm ông bận lòng. Chứng kiến đất nước chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, văn hóa hủ lậu ngự trị, nề nếp phong kiến mục nát, Nguyễn Quyền sớm nhận ra rằng muốn cứu nước phải thay đổi từ gốc: phải khai sáng tâm trí con người, bài trừ mê tín, tiếp thu tri thức tiến bộ của thế giới. Ông từ chối ra làm quan cho triều đình bù nhìn, mà chọn con đường dạy học, truyền bá tư tưởng yêu nước cho thế hệ trẻ.

2. Linh hồn của Đông Kinh Nghĩa Thục (1907)

Năm 1907, cùng với Lương Văn Can, Đào Nguyên Phổ, Lê Đại, Phan Châu Trinh... Nguyễn Quyền trở thành một trong những người sáng lập chủ chốt của Đông Kinh Nghĩa Thục – ngôi trường mang tính cách mạng tại số phố Hàng Đào, Hà Nội.

• Trường học của lòng yêu nước: Dù mang danh nghĩa là trường dạy học, Đông Kinh Nghĩa Thục thực chất là một trung tâm hoạt động văn hóa, chính trị công khai của phong trào Duy tân miền Bắc. Tại đây, Nguyễn Quyền trực tiếp tham gia giảng dạy, biên soạn sách giáo khoa tân học, cổ vũ chữ Quốc ngữ, hô hào bình quyền nam nữ, vận động mặc áo ngắn, cắt tóc ngắn và loại bỏ các hủ tục.

3. Sắc lệnh đàn áp và ngục tù Côn Đảo

Sự lớn mạnh quá nhanh của Đông Kinh Nghĩa Thục khiến thực dân Pháp đứng ngồi không yên. Chỉ hoạt động được chưa đầy một năm, đến cuối năm 1907, chính quyền thực dân ra sắc lệnh đóng cửa nhà trường, tịch thu tài liệu và bắt bớ các yếu nhân.

Nguyễn Quyền bị thực dân Pháp bắt giam và kết án tử hình (sau đó giảm xuống chung thân). Chúng đày ông ra nhà tù Côn Đảo hòng bóp nghẹt ý chí của người thầy giáo cách mạng.

Giai đoạn bị giam cầm ở Côn Đảo là những năm tháng ngục tù khổ ải tột cùng. Thế nhưng, giữa chốn "địa ngục trần gian" ấy, khí tiết của Nguyễn Quyền vẫn sáng ngời như ngọc. Ông cùng các đồng chí của mình tiếp tục biến nhà tù thành nơi học tập, động viên nhau giữ vững niềm tin vào ngày mai của đất nước.

4. Cuối đời và tấm gương bất khuất

Sau nhiều năm chịu cảnh giam cầm và bị quản thúc ngặt nghèo ở quê nhà sau khi được trả tự do, Nguyễn Quyền vẫn giữ nguyên vẹn một lòng son sắt vì nước vì dân cho đến cuối đời. Ông qua đời năm 1941, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho nhân dân và sự kính trọng sâu sắc của các thế hệ học trò.

Cụ Nguyễn Quyền mãi là biểu tượng sáng ngời của người trí thức yêu nước dám nghĩ, dám làm, hy sinh trọn đời cho sự nghiệp "khai dân trí, chấn dân khí" của dân tộc.