NGƯỜI THẦY MO CÓ TIẾNG HÁT LAY ĐỘNG LÒNG NGƯỜI

Trước khi được biết đến với vai trò thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp trên Cao nguyên đá Đồng Văn, Sùng Mí Chảng đã là một người có ảnh hưởng trong cộng đồng người Mông. Ông được ghi nhận là một thầy mo nổi tiếng, đồng thời là người có tiếng hát hay.

Trong đời sống truyền thống của người Mông, thầy mo gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng. Qua những nghi lễ, lời nói và sinh hoạt tín ngưỡng, họ có mặt trong nhiều thời điểm quan trọng của mỗi gia đình và bản làng. Bởi vậy, một người thầy mo có uy tín thường được nhiều người biết đến, lắng nghe và kính trọng.

Sùng Mí Chảng có thêm một khả năng đặc biệt: ông biết dùng tiếng hát để nói lên những điều đồng bào mình đang phải chịu đựng.

Đó là thời kỳ cuộc sống của người Mông trên Cao nguyên đá còn vô cùng khó khăn. Người dân vừa phải vật lộn với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, vừa phải chịu cảnh phu phen và những gánh nặng do bộ máy cai trị thực dân áp đặt. Nhiều thanh niên phải rời bản đi làm đường, xây đồn bốt, vận chuyển vật liệu; việc sản xuất và trao đổi những nhu yếu phẩm thiết yếu cũng chịu sự kiểm soát.

Những nỗi khổ ấy không chỉ hiện diện trên nương rẫy hay trong từng gia đình. Chúng đi vào những câu chuyện được người dân kể cho nhau và, qua Sùng Mí Chảng, đi vào tiếng hát.

Những bài ca của ông nói về nỗi thống khổ của người Mông ở địa phương. Bằng tiếng nói và những hình thức văn hóa quen thuộc của chính đồng bào mình, ông khích lệ người dân chống lại sự áp bức của thực dân Pháp.

Trong hoàn cảnh đầu thế kỷ XX, điều ấy có một ý nghĩa đặc biệt.

Giữa những bản làng nằm cách xa nhau bởi núi cao, vực sâu, khi chữ viết chưa phổ biến và chưa có những phương tiện truyền thông như ngày nay, lời nói và tiếng hát chính là một con đường để câu chuyện truyền từ người này sang người khác, từ bản này sang bản khác.

Người ta có thể quên một lời giải thích dài, nhưng một câu hát quen thuộc lại dễ nhớ, dễ truyền đi. Khi tiếng hát nói đúng những điều người nghe đang trải qua – cảnh nghèo khó, phu phen, những nỗi bất công – nó không còn đơn thuần để giải trí. Nó trở thành tiếng nói chung của cộng đồng.

Có lẽ đó cũng là một trong những cách Sùng Mí Chảng gây dựng uy tín và kết nối những người cùng chung cảnh ngộ.

Ông không bắt đầu bằng một đội quân đã được tổ chức sẵn. Trước khi nghĩa quân hình thành, điều cần thiết trước hết là làm cho những người sống rải rác giữa núi cao nhận ra rằng nỗi khổ của gia đình mình cũng là nỗi khổ của nhiều gia đình khác; điều xảy ra ở bản mình cũng đang xảy ra ở những bản làng khác.

Tiếng hát có thể góp phần tạo nên sự kết nối ấy.

Từ một thầy mo được người dân biết đến, Sùng Mí Chảng dần trở thành người có tiếng nói trong cộng đồng. Uy tín có được từ đời sống văn hóa, tinh thần của người Mông trở thành một trong những điều kiện giúp ông tập hợp đồng bào khi phong trào đấu tranh phát triển.

Đến năm 1911, khi Sùng Mí Chảng đứng lên tập hợp lực lượng chống thực dân Pháp, phía sau người thủ lĩnh ấy không chỉ có lòng căm phẫn trước cảnh đồng bào bị áp bức. Ông còn có khả năng nói với người dân bằng chính ngôn ngữ, văn hóa và những hình thức biểu đạt mà họ gần gũi nhất.

Điều đáng tiếc là đến nay chưa tìm thấy văn bản ghi lại nguyên văn những bài ca được xác định chắc chắn là do Sùng Mí Chảng hát. Vì thế, chúng ta không thể biết chính xác lời ca ấy như thế nào và cũng không nên sáng tác thêm rồi đặt vào lời ông.

Nhưng một chi tiết vẫn được sử liệu lưu lại: Sùng Mí Chảng có tiếng hát hay và từng dùng những bài ca nói lên nỗi thống khổ của người Mông để khích lệ dân chúng chống Pháp.

Chi tiết tưởng như nhỏ ấy giúp hình ảnh người thủ lĩnh trở nên đầy đặn hơn.

Sùng Mí Chảng không chỉ được nhớ đến với vũ khí và những cuộc chiến đấu sau này. Trước khi trở thành người đứng đầu nghĩa quân, ông đã biết dùng tiếng nói và văn hóa của chính dân tộc mình để kết nối con người.

Trên Cao nguyên đá Đồng Văn những năm đầu thế kỷ XX, trước khi tiếng súng của cuộc khởi nghĩa vang lên, đã có những lời kể và tiếng hát truyền qua các bản làng.

Và trong những tiếng hát ấy có nỗi cơ cực của người dân, có sự bất bình trước áp bức, có mong muốn thay đổi cuộc sống và dần hình thành một tinh thần cùng nhau đứng lên.

Đó là một nét đặc biệt trong câu chuyện về Sùng Mí Chảng – người thầy mo có tiếng hát hay, rồi trở thành thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp trên Cao nguyên đá Đồng Văn những năm 1911–1912.