NGƯỜI THẦY MÙ DÙNG NGÒI BÚT THẮP SÁNG LÒNG YÊU NƯỚC
Giữa thời kỳ đất nước trải qua nhiều biến động, Nguyễn Đình Chiểu được biết đến là nhà thơ yêu nước, nhà giáo và thầy thuốc. Dù mất đi ánh sáng đôi mắt khi còn trẻ, ông vẫn dành phần đời còn lại để dạy học, chữa bệnh và sáng tác những tác phẩm đề cao lòng nhân nghĩa, tinh thần yêu nước và khí tiết của con người.
7
1. Tuổi thơ và con đường học tập
Nguyễn Đình Chiểu, thường được gọi là Đồ Chiểu, sinh ngày 1 tháng 7 năm 1822 tại vùng Gia Định, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Ông xuất thân trong một gia đình nhà Nho, cha là Nguyễn Đình Huy, quê ở Thừa Thiên, còn mẹ là Trương Thị Thiệt, người Gia Định.
Từ nhỏ, Nguyễn Đình Chiểu đã được gia đình quan tâm đến việc học hành. Có thời gian, ông ra Huế học tập, sau đó trở về Gia Định và tiếp tục con đường khoa cử. Năm 1843, ông đỗ Tú tài tại trường thi Gia Định. Với nền tảng Nho học, ông nuôi chí tiếp tục học tập và thi cử để lập thân.
Năm 1849, khi đang trên đường trở về quê chịu tang mẹ, ông lâm bệnh nặng và bị mù cả hai mắt. Biến cố ấy khiến con đường khoa cử phải dừng lại, đồng thời làm thay đổi sâu sắc cuộc đời ông. Sau khi trở về Gia Định, ông học nghề thuốc, mở lớp dạy học và bắt đầu tập trung vào việc sáng tác văn chương.
2. Người thầy giáo và thầy thuốc của nhân dân
Không tiếp tục được con đường thi cử, Nguyễn Đình Chiểu chọn trở thành thầy giáo. Ông mở trường dạy học, truyền đạt kiến thức và đạo lý cho nhiều thế hệ học trò. Người dân quen gọi ông là Đồ Chiểu, thể hiện sự kính trọng dành cho một nhà giáo có học vấn và nhân cách.
Bên cạnh việc dạy học, ông còn nghiên cứu y thuật, bốc thuốc và chữa bệnh cho người dân. Những công việc này gắn bó với nhau trong cuộc sống của ông: dạy chữ để bồi dưỡng tri thức, dạy đạo lý để hướng con người đến điều thiện và chữa bệnh để giúp đỡ người đang đau ốm.
Nguyễn Đình Chiểu không chỉ được nhớ đến qua những tác phẩm văn học mà còn qua vai trò của một người thầy, người chữa bệnh sống gần gũi với cộng đồng.
3. Ngòi bút trước cảnh nước mất, nhà tan
Năm 1859, quân Pháp tấn công Gia Định, mở đầu một giai đoạn biến động lớn ở Nam Kỳ. Trước tình hình ấy, Nguyễn Đình Chiểu dùng văn chương để bày tỏ thái độ trước cuộc xâm lược và ghi lại tinh thần của những người dân đứng lên bảo vệ quê hương.
Do không thể trực tiếp tham gia chiến đấu, ông dùng thơ văn để khích lệ tinh thần yêu nước, ca ngợi lòng dũng cảm và phẩm chất của những người nghĩa sĩ. Ông có mối liên hệ với các lực lượng kháng Pháp ở Nam Kỳ, trong đó có nghĩa quân của Trương Định. Khi vùng đất quê hương lần lượt rơi vào tay quân Pháp, ông chuyển đến Ba Tri, Bến Tre, tiếp tục dạy học, làm thuốc và sáng tác.
Một tác phẩm tiêu biểu của ông trong giai đoạn này là “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”, viết để tưởng nhớ những người nông dân đã tham gia chiến đấu và hy sinh trong cuộc kháng cự ở Cần Giuộc năm 1861. Tác phẩm đưa hình ảnh người nông dân bình dị vào trung tâm văn học, thể hiện sự trân trọng đối với lòng yêu quê hương và tinh thần dấn thân của họ.
Bài thơ “Chạy giặc” cũng phản ánh nỗi đau trước cảnh quê hương bị tàn phá và cuộc sống người dân bị đảo lộn. Qua những tác phẩm ấy, Nguyễn Đình Chiểu đã ghi lại một giai đoạn lịch sử bằng góc nhìn giàu tình cảm và trách nhiệm của một nhà thơ sống giữa thời cuộc.
4. Những tác phẩm để lại dấu ấn
Lục Vân Tiên
Đây là truyện thơ Nôm nổi tiếng, kể về hành trình của nhân vật Lục Vân Tiên, qua đó đề cao những phẩm chất như nhân nghĩa, hiếu thảo, lòng trung thực và tinh thần giúp đỡ người gặp nạn. Tác phẩm được phổ biến rộng rãi trong dân gian, kể cả qua hình thức nói thơ.
Dương Từ – Hà Mậu
Tác phẩm thể hiện những suy tư về đạo lý, niềm tin và cách con người lựa chọn lẽ sống. Qua câu chuyện, Nguyễn Đình Chiểu gửi gắm quan niệm về trách nhiệm đạo đức và cách sống hướng thiện.
Ngư tiều y thuật vấn đáp
Tác phẩm kết hợp câu chuyện với kiến thức y thuật, phản ánh mối quan tâm của ông đối với việc chữa bệnh và chăm sóc con người. Đây cũng là một trong những tác phẩm cho thấy sự gắn bó giữa nghề thuốc và tư tưởng đạo đức trong cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu.
Ngoài các truyện thơ, ông còn sáng tác thơ điếu, văn tế và những tác phẩm yêu nước. Văn chương của Nguyễn Đình Chiểu thường đặt câu hỏi về cách sống, lòng nhân nghĩa, trách nhiệm với quê hương và thái độ của con người trước bất công, biến động.
5. Những năm cuối đời và sự ghi nhận
Trong những năm sống tại Ba Tri, Nguyễn Đình Chiểu tiếp tục duy trì việc dạy học, chữa bệnh và sáng tác dù sức khỏe ngày càng suy yếu. Ông qua đời ngày 3 tháng 7 năm 1888 tại Ba Tri, khi 66 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương trong học trò và người dân địa phương.
5
Tên tuổi Nguyễn Đình Chiểu được lưu truyền qua nhiều thế hệ nhờ những đóng góp trong văn học, giáo dục và y học. Năm 2021, UNESCO ghi nhận ông là Danh nhân văn hóa thế giới tại kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 41. Sự ghi nhận này góp phần giới thiệu rộng rãi hơn những giá trị văn hóa và tư tưởng trong di sản của ông.
6. Di sản và ý nghĩa lịch sử
Nguyễn Đình Chiểu là một nhân vật tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỷ XIX. Cuộc đời ông gắn liền với ba vai trò: nhà giáo, thầy thuốc và nhà thơ yêu nước. Những tác phẩm của ông không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh đời sống xã hội, đạo lý và tinh thần của người dân Nam Bộ trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Điều đáng chú ý trong di sản của Nguyễn Đình Chiểu là ông đã dùng tri thức và khả năng sáng tác để tiếp tục đóng góp cho cộng đồng, ngay cả khi hoàn cảnh cá nhân thay đổi lớn. Các tác phẩm như Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc vẫn được nghiên cứu, giảng dạy và nhắc đến trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Dấu ấn để lại
Nguyễn Đình Chiểu được nhớ đến không chỉ bởi những tác phẩm văn chương mà còn bởi sự gắn bó với người dân qua việc dạy học và chữa bệnh. Cuộc đời và sự nghiệp của ông cho thấy vai trò của văn hóa, giáo dục và lòng nhân nghĩa trong việc gìn giữ bản sắc và tinh thần của một cộng đồng.
