Người thợ dệt chiếu cói và bài ca lao động bên dòng sông Mã

Bà cụ Nguyễn Thị Hạnh ở làng chiếu Nga Sơn (Thanh Hóa) đã có hơn 70 năm gắn bó với cây cói. Câu chuyện của bà bắt đầu từ những buổi sớm tinh mơ khi sương còn đọng trên những cánh đồng cói mênh mông dọc hạ lưu sông Mã. Với bà, nghề dệt chiếu không chỉ là cái sinh kế, mà là nhịp đập của làng quê, là sợi dây kết nối giữa đất đai và con người.

Bà Hạnh mô tả tỉ mỉ quá trình để tạo ra một chiếc chiếu hoa đẹp. Đầu tiên là đi gặt cói, rồi phơi cói cho đến khi những sợi cói trắng xanh ngả sang màu vàng óng, dai sức và thơm mùi nắng. Sau đó là công đoạn nhuộm màu – đỏ, xanh, vàng, tím. "Ngày xưa dùng vỏ cây, củ nâu để nhuộm, màu nó bền, nó thắm lắm," bà nhớ lại. Khi những sợi cói đã đủ màu sắc, bà và những người phụ nữ trong làng mới bắt đầu ngồi vào khung dệt. Tiếng lạch cạch của thoi dệt vang lên nhịp nhàng như một bản nhạc đồng quê.

Trong những năm chiến tranh phá hoại miền Bắc, làng chiếu Nga Sơn vẫn đỏ lửa nhuộm cói. Chiếu Nga Sơn theo đôi chân người lính vào chiến trường, theo những gia đình đi sơ tán. Nó không chỉ là vật dụng để nằm, mà còn là niềm an ủi, là hơi ấm quê nhà giữa làn tên mũi đạn. Bà Hạnh kể về những chiếc chiếu được dệt chữ "Hòa bình" hay "Độc lập" để gửi gắm khát vọng của cả một vùng quê lúa. Chiếu Nga Sơn bền đến mức dùng mười năm không rách, càng nằm càng bóng mượt.

Bà Hạnh là chứng nhân cho sức sống bền bỉ của người phụ nữ nông thôn Việt Nam. Dù hiện nay chiếu nhựa, chiếu trúc tràn ngập thị trường, bà vẫn giữ cái khung dệt cũ kỹ ở góc nhà. Bà bảo, chiếc chiếu cói là linh hồn của giấc ngủ người Việt. Nó mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông và mang cái mùi nồng nàn của đất bãi sông Mã. Bà vẫn đang truyền dạy cách "bắt hoa" trên chiếu cho đám cháu trong làng, với niềm tin rằng chừng nào người Việt còn trọng đạo nghĩa, còn yêu quê hương, thì chiếc chiếu cói đơn sơ vẫn sẽ còn chỗ đứng dưới mỗi mái nhà.