Người thợ mìn thầm lặng của miền Tây Nam Bộ
Có những con người đi qua chiến tranh mà không cần một tấc gươm sáng loáng, không cần một loạt đạn rền vang mở màn trận đánh. Vũ khí của họ là sự tĩnh lặng, là đôi tay run lên vì hồi hộp chứ không phải vì sợ hãi, là những đêm nằm áp mình xuống bùn đất, lắng nghe từng nhịp thở của dòng sông để chờ thời khắc bấm nút. Nguyễn Văn Thậm là một người như thế — một chiến sĩ công binh, một "thợ mìn" của cách mạng, người đã biến những cây cầu — biểu tượng của giao thông, của huyết mạch quân sự địch — thàn
Ông sinh năm 1931 tại Bình Dương, một vùng đất trung du nối liền Đông Nam Bộ với Sài Gòn — nơi mà từ rất sớm, tiếng súng kháng chiến đã vang lên cùng nhịp trống của những đội du kích đầu tiên. Lớn lên giữa thời buổi nước mất nhà tan, như bao thanh niên cùng thế hệ, ông sớm rời làng quê để dấn thân vào cuộc trường chinh giữ nước. Nhưng con đường của ông không đưa ông đến với những mũi xung phong ồ ạt hay những trận cận chiến giáp lá cà; số phận và nhiệm vụ đã đặt vào tay ông một thứ vũ khí đòi hỏi lòng gan dạ khác thường — quả mìn tự tạo, ngòi nổ và sự chính xác đến từng giây.
Ông trở thành Tiểu đội trưởng công binh thuộc Trung đoàn 1, Phân liên khu miền Tây Nam Bộ — một trong những đơn vị chủ lực trấn giữ vùng sông nước Cửu Long, nơi kênh rạch chằng chịt như mạch máu của đất, và những cây cầu bắc qua đó chính là những nút thắt sinh tử của cả một hệ thống hành quân, tiếp tế của quân địch.
Nếu người lính bộ binh đối mặt với cái chết trong tiếng gầm của trận địa, thì người lính công binh đối mặt với cái chết trong sự im lặng tuyệt đối. Không có ai vỗ vai động viên giữa đêm khi họ bò sát dưới gầm cầu, không có đồng đội bên cạnh để chia lửa khi một sơ suất nhỏ cũng có thể là giây phút cuối cùng. Đặt mìn đánh sập một cây cầu không đơn thuần là phá hủy một công trình — đó là việc tính toán dòng nước, thời điểm địch tuần tra, sức công phá cần thiết, và trên hết là phải hoàn thành nhiệm vụ mà không để lộ dấu vết cho đến khi tiếng nổ vang lên.
Trong suốt những năm tháng kháng chiến, Nguyễn Văn Thậm đã mười lần đối mặt với thử thách sinh tử ấy, và mười lần ông đều chiến thắng: mười cây cầu quan trọng trên các tuyến giao thông chiến lược của địch đã sập xuống dưới bàn tay ông, cắt đứt những con đường tiếp vận mà kẻ thù trông cậy. Cùng với đó, ông đã phá hủy 4 xe quân sự và diệt 178 tên địch — những con số không chỉ là thống kê chiến công, mà là minh chứng cho một ý chí đã tôi luyện qua vô số đêm dài nín thở, qua vô số lần đối diện với ranh giới mong manh giữa sống và chết.
Mỗi cây cầu sập xuống là một lần kẻ địch phải khựng lại giữa kế hoạch hành quân; mỗi chuyến xe quân sự bốc cháy là một lần dòng tiếp tế của chúng bị bóp nghẹt. Chiến công của ông, vì thế, không chỉ đo bằng thiệt hại trực tiếp gây ra cho địch, mà còn đo bằng khoảng thời gian hoảng loạn, bằng sự nghi kỵ mà quân thù buộc phải mang theo mỗi khi đi qua bất cứ cây cầu nào trên đất Tây Nam Bộ — bởi họ không bao giờ biết chắc, dưới lớp ván gỗ hay dầm sắt kia, có đang ẩn giấu bàn tay của người tiểu đội trưởng công binh gan góc ấy hay không.
Cái đáng quý ở những người lính công binh như Nguyễn Văn Thậm là họ hiếm khi được đứng giữa ánh hào quang. Người xung kích ôm bộc phá lao lên có thể được cả đơn vị chứng kiến, được ghi vào sử sách bằng hình ảnh bi tráng của khoảnh khắc quyết tử. Nhưng người đặt mìn dưới chân cầu, phần lớn thời gian, chỉ có bóng tối và dòng nước làm chứng. Chiến công của ông được xây nên không phải bằng một khoảnh khắc chói lọi duy nhất, mà bằng sự lặp lại bền bỉ của lòng dũng cảm — hết lần này đến lần khác, ông trở lại với công việc nguy hiểm ấy, mang theo tinh thần của một người lính không cần ai biết đến, miễn là nhiệm vụ được hoàn thành và đồng đội phía sau được an toàn tiến lên.
Với những chiến công đặc biệt xuất sắc ấy, Nguyễn Văn Thậm đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân — sự ghi nhận xứng đáng cho một cuộc đời chiến đấu thầm lặng nhưng không kém phần oanh liệt.
Ngày nay, trên những dòng kênh miền Tây Nam Bộ, nhiều cây cầu mới đã được dựng lên, nối những bờ vui, chở nặng phù sa của một vùng đất thanh bình. Nhưng nếu lật lại từng trang sử, người ta sẽ thấy rằng để có được sự yên ả hôm nay, đã từng có những cây cầu phải sập xuống — không phải vì chiến tranh tàn phá vô cớ, mà vì bàn tay của những người như Nguyễn Văn Thậm đã chọn đánh đổi sự bình yên tạm thời của địch để giành lấy con đường tiến tới độc lập cho dân tộc.
Câu chuyện của ông là lời nhắc rằng chiến thắng không chỉ được viết bằng những trận đánh lớn vang danh, mà còn được dệt nên từ vô vàn những đêm không tên, những người lính không cầu được nhắc đến, chỉ cầu Tổ quốc được vẹn toàn. Và trong bản anh hùng ca chung của dân tộc, tên ông — người tiểu đội trưởng công binh quê Bình Dương — mãi mãi là một nốt trầm vững chãi, âm thầm mà không thể thiếu.
