Người thư ký – Nhân chứng một thời

NGƯỜI THƯ KÝ – NHÂN CHỨNG MỘT THỜI

          Có một thời gian, hễ ở đâu có người viết sách, làm phim, dựng kịch hay sưu tầm tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, người ta lại tìm đến một cái tên quen thuộc: Vũ Kỳ. Lời nhờ ấy xuất hiện ở nhiều nhà xuất bản, nhiều cơ quan, nhiều địa phương trong suốt những năm từ 1976 đến 1988. Với họ, Vũ Kỳ là người có thể giúp kiểm tra một sự kiện, bổ sung một tư liệu, làm rõ một câu chuyện về Bác. Nhưng với chính ông, công việc ấy dường như chưa bao giờ chỉ đơn giản là đọc và sửa một bản thảo. Bởi ông hiểu rằng, viết về Bác là viết về một con người mà mỗi câu chuyện đều cần được giữ gìn bằng sự chân thực và trách nhiệm.

          Có lần, sau một thời gian làm việc cùng cán bộ bảo tàng, ông cùng mọi người ngồi lại để rút kinh nghiệm. Và ông chỉ ra một nguyên tắc mà sau này nhiều cán bộ vẫn nhớ: Khi đọc sách viết về Bác, trước mỗi sự kiện phải đặt câu hỏi: sự kiện đó có đúng không? Có logic không? Có tác dụng giáo dục không? - Ba câu hỏi ngắn. Nhưng đằng sau đó là cả một thái độ nghiêm cẩn với lịch sử.

          Vũ Kỳ không muốn những câu chuyện về Bác chỉ trở thành những câu chuyện hay để người ta đọc rồi quên. Ông muốn mỗi chi tiết khi được kể lại đều phải có căn cứ; mỗi sự kiện phải giúp người đọc hiểu thêm về Bác; và sau cùng, những điều được viết ra phải có khả năng giáo dục con người.          Vì thế, trong hơn mười năm, ông đã giúp các nhà xuất bản như Sự thật, Thanh niên, Phụ nữ, Lao động, Kim Đồng cùng nhiều tác giả viết kịch, làm phim và các địa phương chỉnh sửa, bổ sung những tư liệu quý về Bác. Có những chi tiết được ông làm rõ, có những tư liệu được bổ sung, cũng có những câu chuyện cần được nhìn lại để bảo đảm sự chính xác. Cứ như vậy, công việc lặng thầm ấy tiếp diễn. Không ồn ào, không phải lúc nào tên ông cũng xuất hiện trên những trang sách. Nhưng phía sau nhiều câu chuyện về Bác đến được với công chúng, có dấu ấn của một người đã dành phần đời mình để kiểm chứng từng ký ức, từng tư liệu. 

          Rồi thời gian trôi đi. Những người từng trực tiếp sống và làm việc bên Bác ngày một ít hơn. Còn Vũ Kỳ cũng bước dần sang bên kia của tuổi đời. Mùa xuân năm 2001, khi đã bước vào tuổi 80, ông nói vui với những người đến chúc Tết: “Đêm qua tôi lại nằm mơ thấy Bác Hồ, Bác bảo tôi liệu mà thu xếp về với Bác…” Một câu nói nghe nhẹ nhàng như một lời đùa vui ngày đầu năm. Nhưng có lẽ, ở một người đã dành quá nhiều năm gắn bó với Bác, trong câu nói ấy còn có cả sự bình thản của một người đã sẵn sàng đón nhận cuộc chia tay cuối cùng. Dẫu vậy, ngay cả khi tuổi cao, ông vẫn không buông công việc. Ông nhắc cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh rằng phải tranh thủ hỏi, tranh thủ khai thác tài liệu. Bởi ông biết thời gian không chờ đợi. Những người từng gặp Bác rồi sẽ lần lượt ra đi. Những ký ức nếu không được ghi lại hôm nay, ngày mai có thể sẽ không còn ai kể. 

          Những năm cuối đời, Vũ Kỳ mắc bệnh nặng và phải điều trị dài ngày tại Bệnh viện Hữu nghị. Nhưng mỗi khi cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh đến thăm, ông gần như không nói nhiều về bệnh tật của mình. Ông vẫn hỏi về công việc của cơ quan. Đó dường như là điều khiến ông trăn trở nhiều hơn cả bệnh tật.

          Năm 2005, Vũ Kỳ qua đời ở tuổi 84. Một cuộc đời khép lại. Nhưng những gì ông để lại không chỉ là những trang tài liệu, những bản thảo hay những câu chuyện đã được chỉnh sửa. Đó còn là một cách để gìn giữ lịch sử: không kể về một con người bằng những điều được thêu dệt, mà bằng những gì chân thực, có căn cứ và có giá trị đối với thế hệ sau.

          Có người từng sống bên Bác để chứng kiến lịch sử. Còn Vũ Kỳ đã dành những năm tháng cuối đời để giữ lại lịch sử ấy cho những người đến sau. Và có lẽ, điều khiến người ta nhớ nhất về ông chính là nỗi trăn trở vẫn còn dang dở khi ông ra đi: “Còn nhiều điều chưa kịp viết hết, chưa kịp kể hết những câu chuyện về Bác Hồ kính yêu.” Một đời người rồi cũng sẽ đi qua. Nhưng những câu chuyện được kể lại bằng sự chân thành và trách nhiệm có thể ở lại rất lâu. Và Vũ Kỳ đã dành cả cuộc đời mình để làm điều ấy – giữ lại những câu chuyện về Bác, để thời gian không thể cuốn chúng đi.