Người thủ lĩnh hy sinh vì bị phản bội

Lang Văn Thiết, còn được gọi là Đốc Thiết, là một thủ lĩnh tham gia phong trào chống thực dân Pháp ở vùng miền núi Nghệ An vào cuối thế kỷ XIX. Tháng 7 năm 1890, ông cùng Đề Niên, Đề Vinh và Lãnh Ngoại phối hợp tập kích phủ đường phủ Quỳ Châu. Đây là một trận đánh lớn, có sự phối hợp giữa nghĩa quân ở vùng đồng bằng và miền núi. Khi quân Pháp tấn công lên vùng Lâm La, Đốc Thiết tổ chức lực lượng phản công, tiêu diệt hai sĩ quan Pháp cùng nhiều binh lính. Ở làng Hiếu Nghĩa, nghĩa quân của Quản Thông cũng phục kích quân địch và gây tổn thất cho quân Pháp.

Trước những thất bại liên tiếp, thực dân Pháp tìm cách mua chuộc nghĩa quân, đặc biệt là những người chỉ huy. Một số người đã bị cám dỗ và có người trong hàng ngũ nghĩa quân quay sang phản bội phong trào. Trong hoàn cảnh phong trào chống Pháp ở nhiều nơi dần suy yếu, cuối năm 1890, Đốc Thiết đưa lực lượng về vùng Thanh Nga để phối hợp với nghĩa quân của Cầm Bá Thước. Biết được việc di chuyển này, Sầm Văn Hào phái 12 lính đuổi theo, nhưng nghĩa quân của Đốc Thiết đã đánh tan toán quân đó.

Đến năm 1894, quân Pháp mở cuộc tấn công nhằm quét sạch các căn cứ của Cầm Bá Thước ở Trịnh Vạn. Đốc Thiết chủ động đưa quân phục kích, chặn đánh quân Pháp từ Nghĩa Đàn lên để hỗ trợ Cầm Bá Thước và bảo vệ căn cứ Thanh Nga. Tuy nhiên, do lực lượng quá chênh lệch, nghĩa quân bị tổn thất nặng và phải rút về Thanh Nga. Đốc Thiết dự định vượt qua Bù Quế để phối hợp với Cầm Bá Thước, nhưng lúc đó Cầm Bá Thước cũng đang bị quân Pháp truy đuổi nên ông phải quay trở lại Thanh Nga. Tại đây, ông phải đối mặt với lực lượng do Lang Văn Hạnh, một người đã phản bội, cùng Hiệp La chỉ huy.

Một đêm, quân của Lang Văn Hạnh bao vây nơi ở của Đốc Thiết. Khi nghe tiếng động, ông bước ra cầu thang để quan sát thì Hiệp La nổ súng. Bị thương, Đốc Thiết chạy vào nhà lấy thanh gươm rồi xuống gầm nhà, nhưng một tên lính đã đâm ông từ phía sau. Đốc Thiết hy sinh khi vừa tròn 47 tuổi, vào năm 1897. Sau khi ông mất, phong trào chống thực dân Pháp ở vùng miền núi nhanh chóng lắng xuống; những tướng lĩnh từng cùng ông hoạt động tiếp tục chiến đấu một thời gian rồi cũng bị bao vây và tan rã. Nhưng nhân dân không quên người thủ lĩnh của mình. Ở nhiều nơi như Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Quế Phong, người dân đã lập miếu, dựng đền để tưởng nhớ công lao của Lang Văn Thiết.