Người viết những khúc ca đi cùng dân tộc

Nếu chiến trường hun đúc bản lĩnh của Hoàng Việt, thì âm nhạc đã làm nên tầm vóc của ông trong lịch sử âm nhạc cách mạng Việt Nam. Ở Hoàng Việt, cuộc đời và âm nhạc chưa bao giờ tách rời. Những biến động của đất nước, những cuộc chia ly, nỗi nhớ quê hương da diết và cả khát vọng chiến đấu, cống hiến đều được ông chắt lọc thành giai điệu mang dấu ấn thời đại. Bởi thế, nhìn vào di sản âm nhạc của Hoàng Việt, ta thấy hành trình của một nghệ sĩ trọn đời với vận mệnh dân tộc.

Ngay từ những năm tháng đầu kháng chiến ở Nam Bộ, giữa cuộc sống chiến khu gian khó, Hoàng Việt đã cho thấy bút lực sung mãn. “Lá xanh” vang lên như tiếng gọi của tuổi trẻ lên đường. “Nhạc rừng” ngân nga giữa đại ngàn miền Đông gian lao mà anh dũng. “Lên ngàn” lại chở theo chất trữ tình đằm sâu của miền sông nước Nam Bộ, vừa tha thiết, vừa mạnh mẽ.

Điều đặc biệt ở âm nhạc Hoàng Việt là dù mang đậm hơi thở của chiến trường nhưng không khô cứng, nặng nề. Trong những giai điệu ấy có khí thế của tuổi trẻ lên đường, khí phách hiên ngang của lớp người sống giữa bom đạn mà vẫn chan chứa niềm tin son sắt vào ngày thắng lợi, cùng chất trữ tình mộc mạc của núi rừng phương Nam. Âm nhạc của ông không chỉ cổ vũ tinh thần chiến đấu mà còn khắc họa tâm hồn lãng mạn của người lính kháng chiến, nơi gian khổ vẫn song hành cùng lạc quan, gian nan vẫn ánh lên chất thơ.

Sau khi tập kết ra Bắc, nỗi nhớ miền Nam trở thành mạch nguồn xuyên suốt trong sáng tác của Hoàng Việt. Xa quê hương, xa người vợ trẻ và các con thơ, ông dồn nén những nhớ thương riêng vào những thanh âm da diết. Các tác phẩm như: “Tìm em ở đâu”, “Lá thư từ miền Nam”, “Quê mẹ”,... đều thấm đẫm nỗi niềm của một người con xa xứ luôn đau đáu hướng về miền đất phương Nam ruột thịt. Đó không chỉ là nỗi nhớ của một cá nhân, mà còn là tiếng lòng của biết bao con người đang sống trong cảnh chia cắt, gửi gắm khát vọng sum họp và thống nhất non sông.

Năm 1957, Hoàng Việt viết nên “Tình ca”. Vượt lên một khúc hát về tình yêu đôi lứa, tác phẩm là sự hòa quyện giữa tình yêu riêng và tình yêu đất nước. Trong những giai điệu tha thiết ấy có nỗi nhớ của người chồng xa vợ, có sự thủy chung son sắt của những con người bị chiến tranh chia cắt, nhưng có niềm tin mãnh liệt vào ngày đoàn tụ của dân tộc.

Đặc biệt, Hoàng Việt là người đặt nền móng cho nhạc giao hưởng Việt Nam. Bản giao hưởng “Quê hương” của anh được xem là một trong những bản giao hưởng đầu tiên ở Việt Nam. Với quy mô lớn và kết cấu chặt chẽ, tác phẩm cho thấy tư duy âm nhạc hiện đại của một nhà soạn nhạc được đào tạo bài bản, đồng thời vẫn thấm đẫm hồn cốt dân tộc. Trong từng chương nhạc, người nghe vẫn cảm nhận được âm hưởng thân thuộc của quê hương, nhưng được nâng lên thành ngôn ngữ âm nhạc bác học.

Ngay cả khi trở lại chiến trường miền Nam giữa những năm tháng khốc liệt nhất, ngọn lửa sáng tạo trong Hoàng Việt vẫn cháy mạnh mẽ. Ông miệt mài hoàn thiện bản giao hưởng số hai mang tên “Cửu Long”. Đó là công trình ông dành nhiều tâm huyết nhưng bản nhạc ấy đã mãi mãi dở dang khi anh ngã xuống trên chính mảnh đất quê hương.

Sự dang dở của “Cửu Long” trở thành khoảng lặng day dứt trong cuộc đời nghệ sĩ Hoàng Việt. Song điều ông để lại chưa bao giờ khép lại ở sự dở dang ấy. Những ca khúc, những tác phẩm khí nhạc của ông vẫn tiếp tục sống trong đời sống âm nhạc dân tộc, vẫn được cất lên trên sân khấu, trong phòng hòa nhạc, trong ký ức của nhiều thế hệ. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 1 (1996). Năm 2011, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.