Ngụy Như Kon Tum – Người rời phòng thí nghiệm Paris để dựng một đại học giữa thời chiến

Sáng 15 tháng 10 năm 1956, giảng đường tại số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội đón 430 sinh viên đến dự lễ khai giảng đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Họ được chia vào ba khoa: Toán – Lý, Hóa – Vạn và Văn – Sử.

Đây là trường đại học khoa học cơ bản đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Người được Chủ tịch Hồ Chí Minh lựa chọn làm Hiệu trưởng là Giáo sư Ngụy Như Kon Tum, một nhà vật lý từng đứng trước cơ hội theo đuổi sự nghiệp khoa học tại Pháp nhưng đã chọn trở về đất nước.

Tên ông nghe như một địa danh bởi ông sinh năm 1913 tại Kon Tum. Gia đình ông có nguồn gốc ở Huế. Sau những năm tiểu học tại cố đô, ông ra Hà Nội học trung học và sớm thể hiện năng khiếu đặc biệt đối với các môn khoa học tự nhiên.

Năm 1933, Ngụy Như Kon Tum nhận học bổng sang Pháp. Chỉ sau ba năm học tập, ông giành được bằng cử nhân khoa học với thành tích xuất sắc, rồi tiếp tục đạt học vị thạc sĩ Lý – Hóa. Đây là thành tích rất hiếm đối với một sinh viên Việt Nam trong hệ thống giáo dục Pháp thời bấy giờ.

Năng lực của ông được nhà vật lý Frédéric Joliot-Curie chú ý. Joliot-Curie là một trong những nhà khoa học hàng đầu về vật lý hạt nhân và cùng Irène Joliot-Curie nhận Giải Nobel Hóa học năm 1935. Ngụy Như Kon Tum được nhận vào phòng thí nghiệm để thực hiện luận án tiến sĩ.

Trước mắt người thanh niên Việt Nam là một con đường khoa học rộng mở. Ông được tiếp cận những thiết bị hiện đại và làm việc trong môi trường nghiên cứu thuộc hàng tiên tiến nhất thế giới. Nếu ở lại Pháp, ông có thể tiếp tục luận án và xây dựng một sự nghiệp khoa học thuận lợi hơn nhiều so với việc trở về một đất nước thuộc địa.

Nhưng năm 1939, Chiến tranh thế giới thứ hai đến gần. Theo lời khuyên của Joliot-Curie, Ngụy Như Kon Tum tạm dừng công trình nghiên cứu và trở về Việt Nam. Cuộc chia tay phòng thí nghiệm ấy tưởng chỉ là một sự gián đoạn, nhưng cuối cùng trở thành bước ngoặt của cả cuộc đời ông.

Về nước, ông giảng dạy tại Trường Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn, sau đó chuyển ra Trường Bưởi tại Hà Nội. Trong bối cảnh phần lớn chương trình và chức vụ quan trọng vẫn do người Pháp kiểm soát, sự xuất hiện của những giáo viên Việt Nam có trình độ cao mang một ý nghĩa đặc biệt. Ngụy Như Kon Tum cùng các trí thức như Dương Quảng Hàm, Lê Thước và Trần Văn Khang tham gia giảng dạy nhiều môn học, góp phần mở rộng việc dạy học bằng tiếng Việt.

Tháng 8 năm 1945, ông đứng trước một lựa chọn chính trị rõ ràng. Ngày 22 tháng 8, Ngụy Như Kon Tum cùng Nguyễn Xiển, Nguyễn Văn Huyên và Hồ Hữu Tường tán thành việc gửi điện vào Huế, yêu cầu vua Bảo Đại thoái vị, trao quyền cho Chính phủ cách mạng nhằm tránh nội chiến và củng cố nền độc lập.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tham gia xây dựng nền giáo dục mới. Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, Ngụy Như Kon Tum rời Hà Nội lên Việt Bắc. Ông được giao làm Tổng Giám đốc Trung học vụ, đồng thời đảm nhiệm chức Đổng lý Bộ Quốc gia Giáo dục từ cuối năm 1946 đến năm 1950.

Trong kháng chiến, trường học phải di chuyển theo cơ quan và dân cư. Lớp học có thể nằm trong nhà dân hoặc giữa núi rừng; giấy, sách và dụng cụ thí nghiệm đều thiếu. Công việc của những người phụ trách giáo dục không chỉ là soạn chương trình mà còn phải tìm cách duy trì việc học giữa chiến tranh, chuẩn bị đội ngũ cho ngày hòa bình.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và ngày miền Bắc được giải phóng, một nhiệm vụ cấp bách đặt ra: đất nước cần kỹ sư, giáo viên, nhà nghiên cứu và cán bộ khoa học để khôi phục kinh tế, xây dựng chính quyền và phát triển giáo dục. Muốn vậy, Việt Nam phải có một đại học khoa học cơ bản do chính người Việt tổ chức và điều hành.

Năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập. Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp lựa chọn Ngụy Như Kon Tum làm Hiệu trưởng đầu tiên. Nhà vật lý từng dang dở luận án tiến sĩ tại Paris giờ phải xây dựng một cơ sở đào tạo gần như từ nền móng.

Khóa đầu tiên chỉ có 430 sinh viên, nhưng phạm vi đào tạo đã bao gồm cả khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội. Việc đặt Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Văn học và Lịch sử trong cùng một trường thể hiện mục tiêu xây dựng một trung tâm khoa học cơ bản toàn diện.

Những năm chiến tranh chống Mỹ, trường nhiều lần phải sơ tán khỏi Hà Nội. Giảng đường, phòng thí nghiệm và thư viện được chuyển đến những địa điểm an toàn hơn. Trong hoàn cảnh thiếu thốn và luôn bị máy bay đe dọa, việc đào tạo vẫn không dừng lại. Sinh viên tiếp tục học tập, nghiên cứu, rồi lên đường phục vụ tại các trường học, viện nghiên cứu, nhà máy và chiến trường.

Ngụy Như Kon Tum giữ cương vị Hiệu trưởng từ năm 1956 đến năm 1982, tổng cộng 26 năm. Đây là nhiệm kỳ dài nhất trong lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Dưới sự lãnh đạo của ông, ngôi trường từ khóa học 430 sinh viên phát triển thành một trung tâm đào tạo và nghiên cứu hàng đầu, cung cấp hàng vạn cán bộ khoa học cho đất nước.

Ông không chỉ quản lý nhà trường mà còn tiếp tục hoạt động trong ngành vật lý, giữ cương vị Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam và tham gia biên soạn phần vật lý của Từ điển Bách khoa Việt Nam. Sau khi nghỉ hưu, ông vẫn giảng dạy và tham gia Hội đồng Khoa học của trường.

Ngụy Như Kon Tum qua đời năm 1991. Lễ viếng ông được tổ chức tại chính tòa nhà số 19 Lê Thánh Tông, nơi 35 năm trước ông từng khai giảng khóa học đầu tiên.

Ngày nay, tên ông được đặt cho một con phố tại Hà Nội và cho hội trường ở số 19 Lê Thánh Tông. Nhưng dấu ấn lớn nhất không nằm ở tấm biển mang tên ông. Đó là những thế hệ nhà toán học, vật lý, hóa học, sinh học, sử học và văn học đã trưởng thành từ ngôi trường mà ông dành hơn một phần tư thế kỷ xây dựng.

Ông đã không hoàn thành luận án tại Paris. Thay vào đó, ông thực hiện một công trình lớn hơn nhiều: góp phần đặt nền móng cho nền khoa học cơ bản và giáo dục đại học của một quốc gia vừa giành lại độc lập.