Ngụy Như Kon Tum – từ phòng thí nghiệm Joliot-Curie đến ngôi trường đại học giữa lòng Tổ quốc

Năm 1939, tại một phòng thí nghiệm vật lý ở Paris, chàng thanh niên Việt Nam Ngụy Như Kon Tum đang đứng trước cánh cửa rộng mở của khoa học hiện đại.

Ông đã tốt nghiệp chương trình Lý – Hóa tại Pháp và được Frédéric Joliot-Curie, nhà vật lý hạt nhân nổi tiếng thế giới, nhận làm nghiên cứu sinh. Với một trí thức trẻ đến từ đất nước thuộc địa, đó là cơ hội hiếm có: được làm việc bên những nhà khoa học hàng đầu và tiếp cận các khám phá mới nhất về cấu trúc vật chất, phóng xạ và năng lượng nguyên tử.

Nhưng Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ. Phòng thí nghiệm không còn là nơi an toàn để tiếp tục những dự định dài lâu. Theo lời khuyên của người thầy, Ngụy Như Kon Tum rời nước Pháp và trở về Việt Nam.

Cuộc trở về ấy đã đưa ông đi trên một con đường khác. Ông không trở thành một nhà nghiên cứu chỉ sống trong phòng thí nghiệm. Ông trở thành người thầy góp phần xây dựng nền khoa học và giáo dục đại học cho một đất nước đang đấu tranh giành độc lập.

Ngụy Như Kon Tum sinh ngày 3 tháng 5 năm 1913 tại Kon Tum. Cha ông làm việc ở vùng Tây Nguyên nên gia đình lấy tên vùng đất ấy đặt cho người con trai như một cách lưu giữ kỷ niệm. Quê gốc của ông ở xã Minh Lương, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên.

Sau những năm đầu đời tại Tây Nguyên, ông theo gia đình về Huế học tập rồi ra Hà Nội học trung học. Năm 1933, nhờ thành tích xuất sắc, ông được cấp học bổng sang Pháp.

Tại Paris, Ngụy Như Kon Tum theo học ngành vật lý và hóa học. Năng lực của ông được giới khoa học Pháp ghi nhận, để rồi ông được nhận vào làm nghiên cứu sinh trong phòng thí nghiệm của Frédéric Joliot-Curie. Những ngày làm việc tại đây để lại trong ông ký ức sâu đậm về tinh thần nghiên cứu nghiêm túc, lòng say mê và trách nhiệm của người làm khoa học.

Trở về nước vào cuối năm 1939, ông giảng dạy tại các trường trung học ở Sài Gòn rồi Hà Nội. Bên cạnh công việc trên bục giảng, ông cùng nhiều trí thức tiến bộ viết báo và phổ biến kiến thức khoa học. Trong hoàn cảnh phần lớn dân chúng chưa có điều kiện tiếp xúc với khoa học hiện đại, việc đưa kiến thức ra ngoài nhà trường cũng là một cách mở mang dân trí.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Ngụy Như Kon Tum nhiệt tình tham gia xây dựng nền giáo dục mới. Ông được giao đảm nhiệm nhiều công việc quan trọng, trong đó có chức Đổng lý sự vụ Bộ Quốc gia Giáo dục.

Cuối năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Ông rời Hà Nội, theo Chính phủ lên chiến khu Việt Bắc. Từ một người từng làm việc trong phòng thí nghiệm hiện đại ở Paris, ông bước vào những năm tháng giảng dạy và quản lý giáo dục giữa núi rừng, trong điều kiện thiếu thốn sách vở, dụng cụ và cơ sở vật chất.

Nhưng ngay trong hoàn cảnh gian khổ ấy, Chính phủ đã nhìn xa hơn những nhu cầu trước mắt. Kháng chiến cần phải thắng, nhưng sau chiến thắng, đất nước cũng sẽ cần giáo viên, kỹ sư và các nhà khoa học để kiến thiết.

Năm 1951, Ngụy Như Kon Tum được cử làm Giám đốc Trường Sư phạm Cao cấp tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc. Đây là nơi tập trung đào tạo những cán bộ khoa học và giáo dục cần thiết cho tương lai.

Thầy và trò sống trong điều kiện còn nghèo nàn, đơn sơ. Tuy vậy, bên cạnh Ngụy Như Kon Tum là một đội ngũ trí thức đặc biệt: Lê Văn Thiêm và Nguyễn Xiển giảng dạy toán học; Đào Văn Tiến và Lê Khả Kế phụ trách sinh học; cùng nhiều nhà khoa học khác đặt những viên gạch đầu tiên cho nền giáo dục đại học Việt Nam.

Những người học tại Khu học xá sau này trở về, tỏa đi các trường học, cơ quan và viện nghiên cứu. Họ trở thành một trong những lớp cán bộ nòng cốt của nền khoa học, giáo dục nước nhà.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Ngụy Như Kon Tum trở về Hà Nội và giảng dạy vật lý tại Trường Đại học Sư phạm Khoa học. Thành phố được giải phóng, nhưng nền giáo dục đại học đứng trước muôn vàn thiếu thốn. Phòng thí nghiệm ít thiết bị, giáo trình chưa đầy đủ, số lượng giảng viên có trình độ chuyên môn cao còn rất hạn chế.

Nhu cầu của đất nước lại vô cùng lớn. Miền Bắc cần khôi phục kinh tế, xây dựng các ngành công nghiệp và đào tạo đội ngũ giáo viên cho hàng loạt trường học mới. Muốn thực hiện những nhiệm vụ ấy, Việt Nam phải có một trường đại học khoa học cơ bản đủ sức đào tạo và nghiên cứu.

Năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập. Giáo sư Ngụy Như Kon Tum được giao làm Hiệu trưởng đầu tiên, còn nhà toán học Lê Văn Thiêm giữ vai trò Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn.

Trên vai họ là một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ: xây dựng một trường đại học khoa học cơ bản của nước Việt Nam độc lập.

Nhà trường tổ chức những ngành học nền tảng như toán học, vật lý, hóa học, sinh học, địa lý, địa chất, văn học và lịch sử. Giảng viên vừa đứng lớp, vừa biên soạn giáo trình, xây dựng phòng thí nghiệm và hình thành các hướng nghiên cứu mới. Nhiều cán bộ mới rời chiến khu, đời sống còn rất khó khăn nhưng vẫn cùng nhau đặt nền móng cho một môi trường học thuật nghiêm túc.

Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, trường phải sơ tán khỏi Hà Nội. Thầy và trò mang theo sách vở, dụng cụ và thiết bị nghiên cứu đến những vùng an toàn hơn. Giảng đường có khi chỉ là những căn nhà đơn sơ; ánh đèn điện được thay bằng đèn dầu; bữa ăn thiếu thốn nhưng việc dạy học và nghiên cứu không dừng lại.

Nhiều sinh viên tạm gác bút nghiên lên đường nhập ngũ. Người hiệu trưởng tóc bạc có mặt trong những buổi tiễn sinh viên ra trận. Ông hiểu rằng một trường đại học trong thời chiến không thể đứng ngoài vận mệnh dân tộc. Người học có thể cầm bút trong giảng đường hôm nay và cầm súng bảo vệ đất nước ngày mai.

Nhưng ngay giữa chiến tranh, Ngụy Như Kon Tum vẫn kiên trì bảo vệ hoạt động nghiên cứu khoa học. Ông cho rằng khó khăn không thể trở thành lý do để từ bỏ những chuẩn mực học thuật. Một quốc gia muốn có tương lai phải xây dựng được đội ngũ biết tìm tòi, kiểm chứng và tôn trọng sự thật.

Trong đời sống, ông được đồng nghiệp và học trò nhớ đến bởi sự giản dị, điềm đạm và liêm khiết. Dù giữ chức vụ Hiệu trưởng trong nhiều năm, ông không tạo khoảng cách với sinh viên. Người thầy có thể xuất hiện trong những hoạt động bình dị của nhà trường, thăm hỏi sinh viên gặp khó khăn hoặc cùng mọi người giúp dân khắc phục hậu quả thiên tai.

Đối với ông, phẩm chất quan trọng nhất của người làm khoa học là sự trung thực. Một phép đo sai không thể sửa bằng danh tiếng; một kết luận thiếu căn cứ không thể trở thành sự thật chỉ vì được người có chức vụ phát biểu. Tinh thần ấy trở thành một phần di sản mà ông để lại cho các thế hệ học trò.

Bên cạnh công việc quản lý, Ngụy Như Kon Tum tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu vật lý. Ông tham gia xây dựng ngành vật lý địa cầu, thành lập Bộ môn Quang phổ và giữ vai trò Chủ tịch đầu tiên của Hội Vật lý Việt Nam. Ông cũng là đại biểu Quốc hội các khóa II, III và IV, tham gia nhiều tổ chức xã hội, giáo dục và khoa học trong nước cũng như quốc tế.

Ông giữ cương vị Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từ năm 1956 đến khi nghỉ hưu năm 1982. Hơn một phần tư thế kỷ ấy bao trùm những giai đoạn đặc biệt của đất nước: xây dựng miền Bắc, chiến tranh chống Mỹ, ngày thống nhất và những năm đầu khắc phục hậu quả chiến tranh.

Khi bắt đầu, trường còn thiếu gần như mọi thứ. Khi ông rời nhiệm sở, một trung tâm đào tạo và nghiên cứu khoa học cơ bản đã hình thành, cung cấp cho đất nước nhiều thế hệ nhà giáo, nhà khoa học và cán bộ quản lý.

Nghỉ hưu nhưng ông vẫn tham gia Hội đồng Khoa học nhà trường, tiếp tục giảng dạy và hoạt động trong Hội Vật lý Việt Nam. Năm 1990, ông được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân. Ông qua đời năm 1991.

Ngày nay, tên Ngụy Như Kon Tum được đặt cho một tuyến phố tại Hà Nội và hội trường lớn của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Nhưng di sản lớn nhất của ông không nằm trên tấm biển tên đường.

Di sản ấy nằm trong những thế hệ sinh viên đã đi từ giảng đường ra nhà máy, viện nghiên cứu, trường học và chiến trường; trong truyền thống nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; và trong bài học rằng tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được dùng để phụng sự con người, đất nước.

Từ phòng thí nghiệm của Joliot-Curie ở Paris đến những lớp học giữa núi rừng kháng chiến, Ngụy Như Kon Tum đã đi một hành trình dài. Ông có thể đã lựa chọn một sự nghiệp khoa học thuận lợi ở nước ngoài. Nhưng ông trở về, dành cả cuộc đời xây dựng một ngôi trường cho Tổ quốc.

Và từ ngôi trường ấy, hàng vạn người đã bước ra để tiếp tục dựng xây đất nước.