NGUYỄN ÁNH – NGƯỜI ĐI QUA HAI MƯƠI LĂM NĂM ĐỂ GIÀNH LẠI GIANG SƠN
Có những con người bước vào lịch sử bằng một chiến thắng, nhưng cũng có những con người được lịch sử nhớ đến bởi một hành trình dài hơn cả một đời người. Nguyễn Ánh thuộc về trường hợp thứ hai. Từ một hoàng tử trẻ tuổi mất nước, lưu lạc giữa những cuộc truy đuổi và nhiều lần đứng trước ranh giới sinh tử, ông đã dành gần một phần tư thế kỷ để trở lại, đánh bại Tây Sơn và đặt nền móng cho triều Nguyễn. Đằng sau ngai vàng năm 1802 không chỉ là ánh hào quang của một vị hoàng đế, mà còn là bóng tối của chiến tranh, những lần thất bại, những lựa chọn chính trị đầy tranh luận và một ý chí dai dẳng đến cực đoan. Muốn hiểu Nguyễn Ánh, có lẽ không thể chỉ hỏi ông là người thắng cuộc, mà phải nhìn vào con người đã đi qua những năm tháng mất tất cả để giành lại thứ mà ông tin rằng thuộc về mình.
Nguyễn Ánh sinh năm 1762, là con của Nguyễn Phúc Luân và cháu nội chúa Nguyễn Phúc Khoát. Khi còn rất trẻ, ông đã phải chứng kiến cơ nghiệp của họ Nguyễn ở Đàng Trong sụp đổ trước sức tiến công của phong trào Tây Sơn. Năm 1777, khi Tây Sơn tiến vào Gia Định, nhiều thành viên trong gia tộc họ Nguyễn bị giết. Nguyễn Ánh khi ấy mới mười lăm tuổi phải bắt đầu cuộc đời chạy loạn. Từ một người sinh ra trong hoàng tộc, ông trở thành kẻ bị truy đuổi, nhiều lần phải lẩn trốn, chạy sang Xiêm và trở về Gia Định. Chính từ những năm tháng ấy, một Nguyễn Ánh rất khác với hình ảnh vị vua Gia Long sau này đã được hình thành.
Điều đáng chú ý nhất ở Nguyễn Ánh có lẽ là sự bền bỉ. Ông thất bại không ít lần. Có những thời điểm lực lượng gần như tan rã, bản thân phải chạy trốn, gia đình ly tán, đất đai mất hết. Nhưng cứ sau mỗi lần thất bại, ông lại tìm cách quay trở lại. Năm 1787, Nguyễn Ánh trở về Gia Định và từng bước xây dựng lại lực lượng. Trong khi Tây Sơn có những biến động nội bộ, ông kiên trì củng cố quân đội, xây dựng căn cứ và mở rộng thế lực. Đến năm 1802, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long, mở đầu triều Nguyễn.
Hai mươi lăm năm ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Ánh trở nên đặc biệt. Một người có thể chiến thắng vì sở hữu sức mạnh áp đảo; nhưng một người liên tục thất bại mà vẫn đủ sức quay trở lại là một câu chuyện khác. Nguyễn Ánh không phải một thiên tài quân sự theo nghĩa luôn chiến thắng trên chiến trường. Điểm mạnh của ông nằm ở khả năng tồn tại, tập hợp lực lượng và chờ đợi thời cơ. Ông biết rằng khi mình yếu thì phải lui, khi có thời cơ thì phải tiến. Chính sự kiên nhẫn ấy cuối cùng đã đưa ông từ một người chạy loạn trở thành người thống nhất phần lớn lãnh thổ Đại Việt dưới một chính quyền trung ương.
Nhưng lịch sử về Nguyễn Ánh không thể chỉ được kể bằng hai chữ “thống nhất”. Bởi con đường đi đến ngai vàng của ông chứa đựng nhiều lựa chọn cho đến nay vẫn gây tranh luận. Trong quá trình chống Tây Sơn, Nguyễn Ánh từng cầu viện quân Xiêm và sau đó tìm kiếm sự hỗ trợ của người Pháp. Những sự kiện ấy đã để lại những cách đánh giá rất khác nhau về ông trong sử học. Có người nhìn ông như một người đã phải tìm mọi con đường có thể để khôi phục cơ nghiệp; có người lại nhấn mạnh những hệ quả lâu dài của việc cầu viện ngoại lực. Chính sự phức tạp ấy khiến Nguyễn Ánh trở thành một nhân vật lịch sử không thể nhìn bằng một màu duy nhất.
Có lẽ đó cũng là điều làm lịch sử trở nên thú vị. Một con người không phải lúc nào cũng vừa vặn với những nhãn “anh hùng” hay “tội đồ”. Nguyễn Ánh là một nhân vật có tham vọng, có nghị lực, có những quyết định mang dấu ấn rất lớn đối với vận mệnh đất nước, đồng thời cũng có những lựa chọn gây tranh cãi. Đánh giá ông vì thế cần đặt trong hoàn cảnh cuối thế kỷ XVIII, khi Việt Nam chìm trong nội chiến, các thế lực tranh giành quyền lực và khu vực Đông Nam Á đang đứng trước sự gia tăng mạnh mẽ của các thế lực phương Tây.
Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi Gia Long. Từ đây, ông không còn là người chạy trốn nữa. Ông trở thành người đứng đầu một đất nước vừa trải qua nhiều thập kỷ chiến tranh. Việc thống nhất đất nước dưới triều Nguyễn tạo ra một bước chuyển lớn về chính trị. Nhà Nguyễn xây dựng bộ máy cai trị tập trung, củng cố lãnh thổ, tổ chức lại hành chính và tiếp tục quá trình xác lập chủ quyền đối với các vùng đất, vùng biển mà nhà nước Việt Nam đã quản lý từ trước.
Nhưng có lẽ hình ảnh Nguyễn Ánh đáng nhớ nhất không nằm ở khoảnh khắc ông đội vương miện.
Nó nằm ở hình ảnh một thiếu niên mười lăm tuổi chạy khỏi Gia Định, không biết ngày mai mình sẽ sống ở đâu.
Giữa hai hình ảnh ấy là hai mươi lăm năm.
Hai mươi lăm năm của lưu lạc, thất bại, hy vọng, chiến tranh và chờ đợi.
Và chính khoảng cách ấy mới tạo nên Nguyễn Ánh.
Người đời có thể tranh luận về ông, về những quyết định ông đã đưa ra, về cách ông giành lại quyền lực và những hệ quả mà triều đại ông để lại. Nhưng có một điều khó phủ nhận: Nguyễn Ánh là một trong những nhân vật có khả năng làm thay đổi hoàn toàn cục diện lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX.
Lịch sử đôi khi không được tạo nên bởi những người chưa từng thất bại.
Mà bởi những người đã thất bại rất nhiều lần nhưng vẫn đủ sức đứng dậy.
Nguyễn Ánh đã đi qua một hành trình như thế.
Từ người mất nước đến người dựng lại vương triều.
Từ kẻ chạy loạn đến Hoàng đế Gia Long.
Và từ một cuộc đời riêng đầy biến động, ông bước vào lịch sử với một di sản mà hơn hai thế kỷ sau, người Việt Nam vẫn còn tiếp tục tranh luận, lý giải và nhìn lại.
