Nguyễn Bá Ngọc – Người thiếu niên lấy thân mình che chở các em nhỏ
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, miền Bắc Việt Nam phải đối mặt với những trận đánh phá ác liệt bằng không quân. Bom đạn không chỉ trút xuống các mục tiêu quân sự hay những tuyến giao thông quan trọng mà còn đe dọa trực tiếp cuộc sống của hàng triệu người dân. Trong hoàn cảnh ấy, rất nhiều con người bình thường đã làm nên những hành động phi thường. Có người là chiến sĩ ngoài mặt trận, có người là dân quân, thanh niên xung phong, công nhân, nông dân; và cũng có những người chỉ là những đứa trẻ đang ở tuổi đến trường. Nguyễn Bá Ngọc là một trong những tấm gương như vậy. Em hy sinh khi mới 13 tuổi, nhưng hành động của em trong những phút giây bom đạn đã trở thành biểu tượng về lòng dũng cảm, tình yêu thương và sự sẵn sàng bảo vệ người khác của thiếu nhi Việt Nam trong chiến tranh.
Nguyễn Bá Ngọc sinh năm 1952, quê ở xã Quảng Trung, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa. Khi chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ mở rộng ra miền Bắc, Thanh Hóa trở thành một trong những địa bàn chịu nhiều cuộc đánh phá bởi đây là vùng có những tuyến giao thông và đầu mối vận tải quan trọng. Khu vực cầu Ghép, nằm trên Quốc lộ 1A, là một trong những trọng điểm bị đánh phá ác liệt. Đầu tháng 4 năm 1965, bầu trời Thanh Hóa liên tục xuất hiện máy bay Mỹ. Những tiếng động cơ, tiếng bom nổ và tiếng còi báo động đã trở thành một phần khắc nghiệt của cuộc sống mà những đứa trẻ như Nguyễn Bá Ngọc phải đối mặt.
Ngày 4 tháng 4 năm 1965 là một ngày như vậy. Máy bay Mỹ tiến hành oanh tạc dữ dội khu vực xã Quảng Trung và vùng lân cận cầu Ghép. Khi bom đạn bắt đầu trút xuống, bố mẹ Nguyễn Bá Ngọc đi vắng. Là một cậu bé mới 13 tuổi, đáng lẽ Ngọc chỉ cần tìm nơi trú ẩn để bảo vệ chính mình. Em cũng đã đưa các em nhỏ trong gia đình xuống hầm tránh bom. Trong hoàn cảnh chiến tranh, việc một đứa trẻ biết tìm hầm trú ẩn, biết bảo vệ những người nhỏ tuổi hơn mình đã là một hành động đáng quý. Nhưng những gì xảy ra sau đó đã khiến câu chuyện về Nguyễn Bá Ngọc trở thành một trong những câu chuyện xúc động nhất về thiếu nhi Việt Nam thời chiến.
Đang ở dưới hầm, Nguyễn Bá Ngọc nghe tiếng khóc từ nhà người hàng xóm. Âm thanh ấy cho em biết rằng ở bên ngoài vẫn còn những người đang gặp nguy hiểm. Ngọc không đứng yên trong hầm. Em lao ra khỏi nơi trú ẩn, chạy sang nhà hàng xóm và nhìn thấy người bạn tên Khương bị thương. Hai em nhỏ của Khương đang hoảng loạn, gào khóc giữa lúc bom đạn vẫn tiếp tục trút xuống. Đó là khoảnh khắc mà bản năng tự bảo vệ của một con người có thể khiến người ta ở lại trong hầm, bởi bước ra ngoài đồng nghĩa với việc đối mặt trực tiếp với nguy hiểm. Nhưng Nguyễn Bá Ngọc đã lựa chọn điều ngược lại.
Em tìm cách che chở cho hai đứa trẻ và dìu các em xuống hầm trú ẩn. Hành động ấy diễn ra giữa bom đạn, trong một hoàn cảnh mà sự sống và cái chết có thể chỉ cách nhau trong tích tắc. Nguyễn Bá Ngọc không phải một người lính được huấn luyện để chiến đấu, cũng không có vũ khí trong tay. Vũ khí của em, nếu có thể gọi như vậy, chính là lòng thương người và sự can đảm của một đứa trẻ khi nhìn thấy những đứa trẻ khác đang cần được cứu. Hai em nhỏ của Khương đã được cứu sống. Nhưng Nguyễn Bá Ngọc bị bom đánh trúng và bị thương rất nặng. Em không qua khỏi và hy sinh vào rạng sáng ngày 5 tháng 4 năm 1965, khi mới 13 tuổi và đang là học sinh lớp 4.
Sự hy sinh của Nguyễn Bá Ngọc gây xúc động sâu sắc trong nhân dân. Một cậu bé đang ở tuổi học tập, vui chơi, đáng lẽ còn có cả một tương lai rất dài phía trước, đã mất đi cuộc đời của mình trong một hành động cứu người. Điều đặc biệt trong câu chuyện của Nguyễn Bá Ngọc là em không hy sinh trong một trận đánh với tư cách một người lính. Em hy sinh khi cố gắng đưa những đứa trẻ khác đến nơi an toàn. Chính vì vậy, câu chuyện ấy mang một ý nghĩa rất đặc biệt: trong chiến tranh, lòng dũng cảm không chỉ được thể hiện bằng việc cầm súng chiến đấu mà còn được thể hiện bằng cách con người sẵn sàng bảo vệ đồng bào, bảo vệ những người yếu hơn mình ngay trong những giây phút nguy hiểm nhất.
Ngay sau khi Nguyễn Bá Ngọc hy sinh, Nhà nước công nhận em là liệt sĩ và truy tặng Huân chương Chiến công hạng Ba. Nhiều năm sau, tấm gương của em tiếp tục được nhắc lại trong các hoạt động giáo dục dành cho thiếu nhi. Ngày 1 tháng 9 năm 2016, Nguyễn Bá Ngọc được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Việc truy tặng danh hiệu này nhiều thập niên sau ngày em hy sinh cho thấy giá trị của sự hy sinh ấy không bị thời gian làm phai mờ.
Điều đáng suy ngẫm là Nguyễn Bá Ngọc không phải một nhân vật có cuộc đời dài để ghi lại những chiến công nối tiếp nhau. Cuộc đời em chỉ kéo dài 13 năm. Nhưng trong 13 năm ấy, có một khoảnh khắc đã trở thành dấu ấn lịch sử. Một đứa trẻ nghe thấy tiếng khóc của những đứa trẻ khác giữa bom đạn và quyết định chạy ra khỏi nơi trú ẩn để cứu các em. Nếu nhìn từ khoảng cách của nhiều thập niên sau, chúng ta có thể dễ dàng gọi đó là một hành động anh hùng. Nhưng trong chính khoảnh khắc ấy, có lẽ Ngọc chỉ nghĩ đơn giản rằng những đứa trẻ kia đang gặp nguy hiểm và mình phải giúp chúng. Chính sự tự nhiên ấy khiến câu chuyện càng trở nên xúc động.
Năm 1965 cũng là thời điểm cuộc chiến tranh tại Việt Nam bước vào giai đoạn ngày càng ác liệt. Ở miền Bắc, phong trào “Ba sẵn sàng” được phát động và nhanh chóng lan rộng, thu hút đông đảo thanh niên tham gia với tinh thần sẵn sàng chiến đấu, nhập ngũ và đi bất cứ nơi nào Tổ quốc cần. Cùng thời gian đó, cuộc sống của người dân ở những địa bàn trọng điểm phải gắn với hầm trú ẩn, sơ tán và những biện pháp phòng tránh bom đạn. Thanh Hóa là một trong những nơi chịu sức ép đặc biệt lớn bởi vị trí giao thông quan trọng. Trong bối cảnh đó, câu chuyện của Nguyễn Bá Ngọc cho thấy tinh thần bảo vệ cộng đồng không chỉ tồn tại trong những lực lượng trực tiếp chiến đấu mà còn hiện diện trong đời sống của người dân, kể cả những em nhỏ.
Tên tuổi Nguyễn Bá Ngọc về sau còn được đặt cho những công trình và cơ sở giáo dục, chăm sóc thiếu nhi. Trong những năm chiến tranh, một trại trẻ của Tổng cục Chính trị được đặt tên Nguyễn Bá Ngọc, như một cách ghi nhớ người thiếu niên đã hy sinh để cứu các em nhỏ giữa bom đạn. Điều đó tạo nên một sự tiếp nối rất đẹp: một cậu bé hy sinh để bảo vệ trẻ em, rồi tên tuổi của chính em trở thành biểu tượng gắn với việc chăm sóc và giáo dục trẻ em trong những năm tháng chiến tranh.
Câu chuyện Nguyễn Bá Ngọc cũng cho thấy một đặc điểm rất đáng chú ý của lịch sử Việt Nam trong những năm chiến tranh: tuổi tác không phải lúc nào cũng quyết định mức độ đóng góp của một con người. Có những người chưa đủ tuổi trưởng thành nhưng đã phải đối diện với những thử thách mà bình thường một đứa trẻ không bao giờ nên trải qua. Trong số họ, có người làm nhiệm vụ liên lạc, có người giúp đỡ bộ đội, có người tham gia bảo vệ quê hương, và có người như Nguyễn Bá Ngọc đã hy sinh khi cứu những em nhỏ hơn mình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện cũng đưa Nguyễn Bá Ngọc vào nhóm những tấm gương anh hùng ở lứa tuổi thanh thiếu niên, cùng với những tên tuổi như Kim Đồng, Võ Thị Sáu và Lý Tự Trọng trong các chương trình giáo dục lịch sử dành cho học sinh.
Nhưng nếu chỉ kể Nguyễn Bá Ngọc như một “người anh hùng nhỏ tuổi”, chúng ta có thể bỏ qua một điều quan trọng hơn: phía sau danh hiệu ấy là một đứa trẻ bằng tuổi với rất nhiều ước mơ giản dị. Em đang là học sinh lớp 4. Em có gia đình, có bạn bè, có những ngày tháng đến trường và có một tương lai mà lẽ ra phải được sống trong hòa bình. Chiến tranh đã lấy đi tương lai ấy. Vì vậy, câu chuyện về Nguyễn Bá Ngọc không chỉ để ca ngợi lòng dũng cảm mà còn để chúng ta hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình. Một đứa trẻ không nên phải biết thế nào là bom đạn. Một học sinh lớp 4 không nên phải đứng trước lựa chọn giữa việc chạy tìm nơi trú ẩn và việc lao ra cứu những đứa trẻ khác. Những mất mát như thế là một phần rất đau đớn của lịch sử chiến tranh.
Trong ký ức của dân tộc, có những chiến công được ghi lại bằng những trận đánh lớn, những chiến dịch lớn và những chiến thắng làm thay đổi cục diện lịch sử. Nhưng cũng có những câu chuyện chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian rất ngắn, giữa một ngôi nhà, một căn hầm và tiếng bom trên bầu trời. Câu chuyện của Nguyễn Bá Ngọc thuộc về những câu chuyện như thế. Nó không có những chiến trường rộng lớn, không có những đội quân hàng vạn người, nhưng lại có một điều vô cùng lớn lao: sự lựa chọn của một con người trước hiểm nguy. Em có thể ở lại trong hầm. Em có thể nghĩ rằng mình còn quá nhỏ. Nhưng em đã chạy ra ngoài để cứu những đứa trẻ khác.
Người anh hùng không nhất thiết phải là một vị tướng, một chiến sĩ hay một nhà lãnh đạo. Đôi khi, người anh hùng chỉ là một cậu bé 13 tuổi nghe thấy tiếng khóc giữa bom đạn và không thể làm ngơ. Chính trong khoảnh khắc ấy, tuổi thơ và sự khốc liệt của chiến tranh gặp nhau, để rồi từ sự hy sinh của một đứa trẻ, nhiều thế hệ sau hiểu thêm rằng tình yêu thương con người có thể trở thành sức mạnh phi thường.
Nguyễn Bá Ngọc đã sống một cuộc đời rất ngắn, nhưng hành động của em thì được nhớ rất lâu. Hai em nhỏ được cứu sống hôm ấy đã có cơ hội tiếp tục lớn lên; còn tên tuổi của người anh đã che chở cho các em vẫn được nhắc lại qua nhiều thế hệ. Đó chính là ý nghĩa sâu sắc nhất của sự hy sinh: một con người có thể không còn hiện diện, nhưng việc họ đã làm có thể tiếp tục sống trong ký ức của cộng đồng.
Nguyễn Bá Ngọc – 13 tuổi, một học sinh lớp 4, đã dùng chính thân mình để che chở và cứu những em nhỏ giữa bom đạn. Sự hy sinh của em là một trong những câu chuyện xúc động về lòng dũng cảm của tuổi nhỏ trong những năm tháng chiến tranh, đồng thời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của tình yêu thương, lòng can đảm và hòa bình.
