Nguyễn Bích – Người họa sĩ ở tòa soạn tiền phương và câu chuyện Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, từ Toàn quốc kháng chiến 1946 đến Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Phần 1: Từ người tự học vẽ đến người chiến sĩ

Nguyễn Bích sinh năm 1925, quê ở Nông Cống, Thanh Hóa.

Ông sinh trưởng trong một gia đình viên chức. Sau khi học đến Tú tài phần thứ nhất, ông thôi học và tham gia hoạt động cách mạng trong những ngày Cách mạng Tháng Tám.

Ông tham gia các tổ chức Thanh niên Tự vệ Thành Hà Nội, làm công tác huấn luyện quân sự và tự vệ; có thời gian làm công tác an ninh ở Hải Dương.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Bích không được đào tạo mỹ thuật chính quy.

Ông tự học vẽ.

Rồi cuộc sống cách mạng và chiến tranh trở thành trường học của ông.

Ngày 19-12-1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ.

Nguyễn Bích ở lại Hà Nội chiến đấu bảo vệ Thủ đô.

Đầu năm 1947, ông rút ra cùng Trung đoàn Thủ đô lên Việt Bắc.

Từ đây, cuộc đời ông gắn ngày càng chặt với kháng chiến.

Ông không đứng ngoài để vẽ chiến tranh.

Ông bước vào cuộc chiến rồi vẽ những gì mình chứng kiến.

Phần 2: Người họa sĩ trưởng thành giữa chiến khu

Sau khi lên Việt Bắc, Nguyễn Bích lần lượt làm nhiều công việc phục vụ kháng chiến.

Ông từng làm việc tại Xưởng Quân giới Tỉnh đội Tuyên Quang, sau đó làm công tác chính trị và vẽ tranh tuyên truyền, báo chí. Từ năm 1949, ông làm họa sĩ cho Báo Quân du kích, rồi từ năm 1950 chuyển về Cục Tuyên huấn Tổng cục Chính trị, làm việc cho báo Vệ Quốc quân, sau này là Báo Quân đội nhân dân.

Đây là giai đoạn Nguyễn Bích thực sự hình thành phong cách của mình.

Ông vẽ minh họa.

Vẽ biếm họa.

Trình bày báo.

Vẽ tranh tuyên truyền.

Vẽ tranh địch vận.

Có lúc ông còn tham gia những công việc kỹ thuật liên quan đến in ấn.

Người họa sĩ ấy vì thế không chỉ cầm cọ.

Ông còn phải hiểu tờ báo.

Hiểu người đọc.

Hiểu yêu cầu tuyên truyền.

Và quan trọng nhất:

hiểu người lính mà mình đang phục vụ.

Trong chiến tranh, nghệ thuật của Nguyễn Bích không tồn tại trong phòng triển lãm.

Nó nằm trên những trang báo.

Trên những tờ tranh cổ động.

Trong những ấn phẩm đến tay bộ đội.

Nó đi cùng cuộc kháng chiến từng ngày.

Chú thích ảnh: Tư liệu báo chí và tranh cổ động trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các tư liệu mỹ thuật. Ảnh nhằm tái hiện môi trường công tác của Nguyễn Bích, không khẳng định ông xuất hiện trong từng ảnh.

Phần 3: Nguyễn Bích và những chiến dịch trước Điện Biên Phủ

Trước khi đến Điện Biên Phủ, Nguyễn Bích đã có nhiều năm sống trong chiến tranh.

Tư liệu về ông ghi nhận ông từng tham gia sáng tác trong nhiều chiến dịch lớn như Biên giới, Trung du, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào và sau đó là Điện Biên Phủ.

Điều đó có nghĩa là khi bước vào chiến dịch năm 1954, ông không phải một người nghệ sĩ lần đầu đến chiến trường.

Ông đã biết những con đường hành quân.

Biết những trận mưa rừng.

Biết những căn lán đơn sơ.

Biết người lính có thể sống thế nào trong điều kiện thiếu thốn.

Và biết rằng một bức tranh cổ động muốn có sức mạnh thì trước hết người vẽ phải hiểu người lính.

Chính những trải nghiệm ấy tạo nên một Nguyễn Bích rất khác.

Ông không vẽ chiến tranh từ trí tưởng tượng.

Ông vẽ từ những gì mình đã sống cùng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các chiến dịch và hoạt động của bộ đội trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Thông tấn xã Việt Nam và các kho tư liệu lịch sử. Ảnh tái hiện bối cảnh những chiến trường Nguyễn Bích từng tham gia.

Phần 4: Năm người ở Tòa soạn tiền phương

Ngày 31-1-1954, Tòa soạn tiền phương của Báo Quân đội nhân dân di chuyển đến khu vực Mường Phăng, gần Sở Chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Tòa soạn lúc ấy chỉ có năm người:

• Hoàng Xuân Tùy – phụ trách chung;

Năm con người.

Giữa rừng núi Điện Biên.

Với máy móc, giấy mực và những phương tiện hết sức hạn chế.

Nhưng họ phải làm một công việc rất quan trọng:

đưa tờ báo đến với bộ đội ngay tại mặt trận.

Những số báo được viết, biên tập, trình bày, in và phát hành ngay trong điều kiện chiến trường.

Nguyễn Bích có nhiệm vụ của riêng mình.

Ông phải trình bày báo.

Phải vẽ.

Phải làm cho những thông tin chiến trường trở nên dễ tiếp nhận.

Và ông phải làm tất cả trong một môi trường mà tiếng pháo có thể vang lên bất cứ lúc nào.

Tòa soạn không phải một căn phòng báo chí bình thường.

Đó là một bộ phận của chiến trường.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội nhân dân tại Mường Phăng và nhà in tiền phương trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Ban Quản lý di tích tỉnh Điện Biên, Báo Quân đội nhân dân.

Phần 5: Một người họa sĩ giữa tiếng pháo

Hãy thử hình dung công việc của Nguyễn Bích lúc ấy.

Một phóng viên có thể phải chạy ra các đơn vị để lấy tin.

Người thư ký tòa soạn phải xử lý bài vở.

Nhà in phải bảo đảm có báo để phát hành.

Còn Nguyễn Bích ngồi trước những trang giấy.

Ông phải biến những thông tin của chiến trường thành hình ảnh.

Một nét vẽ đúng lúc có thể truyền tải tinh thần của cả một bài báo.

Một bức tranh cổ động có thể động viên người lính.

Một cách trình bày rõ ràng có thể giúp thông tin đến với người đọc nhanh hơn.

Và tất cả đều phải hoàn thành đúng thời gian.

Trong điều kiện ấy, nghệ thuật không phải chuyện xa xỉ.

Nó là một phần của cuộc chiến đấu.

Báo Quân đội nhân dân sau này ghi nhận Nguyễn Bích là họa sĩ chuyên vẽ tranh cổ động tại Điện Biên Phủ, trong khi một số họa sĩ khác tập trung vào ký họa, bột màu.

Những bức tranh cổ động của ông có đường nét chắc khỏe, màu sắc rõ ràng, thông tin tập trung và dễ tác động đến tinh thần người xem.

Đó chính là thứ nghệ thuật cần có giữa chiến trường.

Không cầu kỳ.

Không xa cách.

Nhìn vào là hiểu. Nhìn vào là nhớ. Nhìn vào là muốn hành động.

Phần 6: Chiếc huy hiệu dành cho những người lính Điện Biên

Giữa đợt công kích thứ hai của Chiến dịch Điện Biên Phủ, Nguyễn Bích và họa sĩ Mai Văn Hiến nhận một nhiệm vụ đặc biệt:

sáng tác Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”.

Đây không phải một chiếc huy hiệu thông thường.

Nó được thiết kế để trở thành phần thưởng dành cho những người trực tiếp tham gia chiến dịch.

Một biểu tượng ghi nhận công lao của những người lính đang chiến đấu tại Điện Biên.

Hai họa sĩ đã trao đổi và thực hiện nhiều phác thảo.

Sau cùng, Nguyễn Bích thể hiện bản chính, được cấp trên chấp nhận.

Chiếc huy hiệu có hình tròn.

Phía trên là dòng chữ “Xuân 1954”.

Bên dưới là lá cờ đỏ sao vàng với khẩu hiệu “Quyết chiến quyết thắng”.

Ở trung tâm là hình ảnh người chiến sĩ đội mũ nan, cầm súng trong tư thế xung phong.

Phía dưới là dòng chữ:

“Chiến sĩ Điện Biên Phủ”.

Một biểu tượng nhỏ.

Nhưng bên trong nó là cả một chiến dịch.

Lá cờ.

Người lính.

Khẩu hiệu.

Mùa xuân năm 1954.

Và cái tên Điện Biên Phủ.

Chú thích ảnh: Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ” – hiện vật lịch sử gắn với hai họa sĩ Mai Văn Hiến và Nguyễn Bích. Nguồn: Bảo tàng Tuổi trẻ Việt Nam và các tư liệu bảo tàng. Theo tư liệu, huy hiệu được làm tại Trung Quốc để trao tặng những chiến sĩ tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Phần 7: Một biểu tượng nhỏ mang cả chiến thắng

Điều đáng nói là chiếc huy hiệu không chỉ mang tên một chiến dịch.

Nó mang tên những người đã chiến đấu trong chiến dịch ấy.

“Chiến sĩ Điện Biên Phủ”.

Bốn chữ ấy không nói đến cấp bậc.

Không phân biệt người chỉ huy hay chiến sĩ.

Không kể người ấy là pháo binh, bộ binh, công binh hay phục vụ hậu cần.

Nó ghi nhận họ bằng một danh xưng chung:

người chiến sĩ của Điện Biên Phủ.

Và phía trên là “Xuân 1954”.

Mùa xuân ấy, những người lính đang ở trong một trận chiến khốc liệt.

Họ không biết mình sẽ còn sống đến ngày chiến thắng hay không.

Nhưng chiếc huy hiệu đã được tạo ra ngay trong thời gian chiến dịch đang diễn ra.

Nó giống như một lời hẹn:

sau chiến thắng, những người lính ấy sẽ có một dấu hiệu để nhớ rằng họ đã từng cùng nhau đứng ở Điện Biên Phủ.

Có lẽ đó là lý do chiếc huy hiệu nhỏ bé ấy có sức nặng lớn đến vậy.

Bởi lịch sử đôi khi không chỉ được lưu giữ bằng những tượng đài lớn.

Nó còn được giữ trong một vật nhỏ mà một người lính có thể cất bên mình suốt đời.

Chú thích ảnh: Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ” và tư liệu về những người lính tham gia chiến dịch. Nguồn: Bảo tàng Tuổi trẻ Việt Nam, các bảo tàng và tư liệu lịch sử. Không gán huy hiệu cho một cá nhân cụ thể nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Phần 8: Bức tranh “Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại đã toàn thắng”

Nhưng Nguyễn Bích chưa dừng lại ở chiếc huy hiệu.

Sau khi chiến dịch kết thúc, hai họa sĩ được gọi về căn cứ ATK để chuẩn bị triển lãm mừng chiến thắng.

Họ mang theo những gì đã chứng kiến.

Những ký ức.

Những bản phác thảo.

Và những hình ảnh của Điện Biên.

Trong dịp này, Nguyễn Bích sáng tác bức tranh cổ động có dòng chữ:

“Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại đã toàn thắng”.

Tên bức tranh gần như đã nói tất cả.

Sau những tháng ngày gian khổ.

Sau những trận đánh.

Sau những đêm pháo kích.

Sau những người đã hy sinh.

Cuối cùng là chiến thắng.

Với một người họa sĩ đã ở ngay giữa mặt trận, đây không phải một câu khẩu hiệu đơn thuần.

Nó là điều ông đã chứng kiến.

Chiến thắng ấy là có thật.

Và những người lính mà ông từng vẽ, từng gặp, từng sống cùng đã làm nên nó.

Chú thích ảnh: Tác phẩm “Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại đã toàn thắng” của Nguyễn Bích và tư liệu về tranh cổ động mừng chiến thắng. Nguồn: tư liệu mỹ thuật và các nguồn giới thiệu về họa sĩ Nguyễn Bích. Theo tư liệu tiểu sử, tác phẩm được sáng tác sau khi kết thúc chiến dịch và phát hành rộng rãi.

Phần 9: Người họa sĩ của những trang báo cuối cùng tại mặt trận

Có một chi tiết rất đáng trân trọng trong câu chuyện này.

Nguyễn Bích không chỉ đến Điện Biên Phủ để sáng tác một vài tác phẩm.

Ông là một trong năm người của Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội nhân dân, và nhóm này đã tham gia xuất bản báo từ số đầu tiên đến số cuối cùng tại mặt trận.

Điều đó có nghĩa là ông đã đi qua gần như toàn bộ hành trình của tờ báo ở Điện Biên Phủ.

Từ những ngày chuẩn bị.

Đến những đợt tiến công.

Đến những ngày chiến đấu quyết liệt.

Và cuối cùng là ngày chiến thắng.

Người họa sĩ ngồi trong tòa soạn tiền phương ấy có thể không trực tiếp cầm súng ở tuyến đầu.

Nhưng ông vẫn sống giữa một chiến trường thật sự.

Ông chia sẻ gian khổ với những người làm báo.

Ông làm việc trong điều kiện thiếu thốn.

Và cây bút của ông trở thành một phần của mặt trận tư tưởng.

Đó là một dạng chiến đấu khác.

Âm thầm hơn.

Nhưng không kém phần quan trọng.

Chú thích ảnh: Các số báo và tư liệu về Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội nhân dân tại Điện Biên Phủ. Nguồn: Ban Quản lý di tích tỉnh Điện Biên, Báo Quân đội nhân dân và các tư liệu báo chí cách mạng.

Phần 10: Sau chiến thắng, trở về Hà Nội

Hòa bình lập lại ở miền Bắc.

Tháng 10-1954, Nguyễn Bích cùng đoàn quân chiến thắng trở về tiếp quản Thủ đô Hà Nội.

Đó hẳn là một khoảnh khắc rất khác.

Những con đường Hà Nội.

Những người dân đứng đón bộ đội.

Những lá cờ.

Và những người lính trở về sau nhiều năm chiến đấu.

Nguyễn Bích trở về cùng họ.

Nhưng ông mang theo một thứ mà những người khác không nhìn thấy:

ký ức bằng hình ảnh.

Những trận đánh.

Những khuôn mặt.

Những con đường.

Những trang báo.

Những bức tranh.

Và chiếc huy hiệu dành cho người lính Điện Biên.

Sau đó, ông tiếp tục công tác tại Báo Quân đội nhân dân, Phòng Tuyên truyền, Phòng Văn nghệ Cục Tuyên huấn Tổng cục Chính trị. Ông được phong quân hàm Thượng úy.

Cuộc chiến đã kết thúc.

Nhưng công việc của người họa sĩ vẫn tiếp tục.

Bởi những gì ông từng chứng kiến cần được kể lại.

Chú thích ảnh: Tư liệu về ngày quân đội Việt Nam tiến vào tiếp quản Thủ đô Hà Nội tháng 10-1954. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các kho ảnh lịch sử. Ảnh tái hiện bối cảnh Nguyễn Bích trở về Hà Nội cùng đoàn quân chiến thắng.

Phần 11: Người họa sĩ tiếp tục kể chuyện bằng tranh

Sau năm 1954, Nguyễn Bích tiếp tục sáng tác nhiều tác phẩm về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng.

Những trải nghiệm trong kháng chiến chống Pháp trở thành vốn sống quan trọng của ông.

Ông vẽ “Qua đèo”.

Vẽ “Rừng Việt Bắc”.

Vẽ “Mở đường”.

Những tác phẩm ấy tiếp tục đưa hình ảnh người chiến sĩ và cuộc sống kháng chiến vào hội họa.

Năm 1957, “Qua đèo” được trao Giải Ba Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc.

Năm 1960, “Rừng Việt Bắc” được trao Giải Nhất Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc.

Nhưng có lẽ, trong sự nghiệp của ông, Điện Biên Phủ vẫn là một dấu mốc đặc biệt.

Bởi đó là nơi người họa sĩ Nguyễn Bích không chỉ sáng tác.

Ông đã sống trong một bộ phận của chiến dịch.

Làm việc cùng những người làm báo.

Chứng kiến chiến trường.

Vẽ cổ động.

Vẽ báo.

Và góp phần tạo nên một biểu tượng dành cho những người lính.

Phần 12: Một người họa sĩ đi tiếp qua cuộc kháng chiến chống Mỹ

Nguyễn Bích tiếp tục hoạt động nghệ thuật trong những năm đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Ông nổi tiếng với các thể loại tranh cổ động, biếm họa, minh họa và tranh truyện.

Một tác phẩm đặc biệt là bộ tranh truyện “Sát Thát”, gồm 103 tranh, phát hành năm 1971. Tác phẩm sau đó được trao Huy chương Bạc tại triển lãm nghệ thuật quốc tế IBA ở Dresden, Đức.

Ông cũng sáng tác những tác phẩm cổ động về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Như vậy, con đường nghệ thuật của Nguyễn Bích kéo dài qua hai cuộc kháng chiến.

Từ người thanh niên tự vệ ở Hà Nội.

Đến người họa sĩ ở Việt Bắc.

Đến tòa soạn tiền phương tại Điện Biên Phủ.

Rồi tiếp tục đến những năm tháng chống Mỹ.

Cây cọ của ông đã đi qua nhiều thời kỳ của lịch sử.

Nhưng một điểm không thay đổi:

ông luôn hướng ngòi bút của mình về con người và đất nước.

Phần 13: Người họa sĩ không quên người lính Điện Biên

Sau khi nghỉ hưu, Nguyễn Bích tiếp tục sáng tác, đặc biệt với chất liệu lụa.

Nhưng những năm tháng chiến tranh vẫn luôn ở lại trong ông.

Đó là điều có thể thấy qua hàng loạt tác phẩm về lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng và người chiến sĩ mà ông thực hiện trong sự nghiệp.

Năm 2016, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học, Nghệ thuật. Ông cũng được trao nhiều phần thưởng và huân chương, trong đó có Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Ba và Huân chương Chiến thắng hạng Ba.

Nguyễn Bích qua đời năm 2011.

Nhưng những tác phẩm của ông vẫn còn.

Và đặc biệt, câu chuyện về chiếc huy hiệu Điện Biên vẫn còn.

Một vật nhỏ.

Một biểu tượng.

Một sản phẩm của hai người họa sĩ.

Nhưng nó mang tên của hàng vạn con người:

Chiến sĩ Điện Biên Phủ.

Lời kết: Chiếc huy hiệu và người họa sĩ đứng phía sau nó

Có những người làm nên lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người làm nên lịch sử bằng một quyết định.

Và cũng có những người góp phần giữ lại lịch sử bằng một nét vẽ.

Nguyễn Bích là một người như thế.

Ông từng chiến đấu bảo vệ Hà Nội trong những ngày Toàn quốc kháng chiến.

Từng đi qua Việt Bắc.

Từng làm việc cùng bộ đội.

Từng tham gia nhiều chiến dịch.

Rồi đến Điện Biên Phủ, ông trở thành một trong năm người của Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội nhân dân.

Giữa rừng Mường Phăng, ông làm báo.

Trình bày báo.

Vẽ tranh.

Và góp phần đưa tiếng nói của mặt trận đến với bộ đội.

Nhưng có lẽ điều đặc biệt nhất là câu chuyện về Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”.

Hai họa sĩ Mai Văn Hiến và Nguyễn Bích đã cùng nghiên cứu, phác thảo.

Nguyễn Bích thể hiện bản chính.

Và từ một ý tưởng trên giấy, một biểu tượng đã trở thành hiện vật mà những người lính có thể mang theo.

Một lá cờ.

Một người chiến sĩ đang xung phong.

Dòng chữ “Quyết chiến quyết thắng”.

Và cái tên:

Chiến sĩ Điện Biên Phủ.

Nhìn chiếc huy hiệu hôm nay, chúng ta có thể thấy nó nhỏ bé.

Nhưng hãy thử đặt nó vào mùa xuân năm 1954.

Khi những người lính đang sống trong chiến hào.

Khi từng trận đánh có thể quyết định sự sống và cái chết.

Khi chưa ai biết chính xác ngày chiến thắng sẽ đến.

Lúc ấy, chiếc huy hiệu mang một ý nghĩa khác.

Nó là lời ghi nhận dành cho những con người đang chiến đấu.

Và sau này, khi họ trở về, nó trở thành một dấu hiệu để họ nhớ:

“Tôi đã từng ở Điện Biên.”

“Tôi đã từng cùng đồng đội chiến đấu ở đó.”

“Tôi là một người lính Điện Biên.”

Còn với chúng ta hôm nay, chiếc huy hiệu ấy nhắc rằng:

Đằng sau một chiến thắng vang dội là những con người cụ thể.

Có tên.

Có tuổi trẻ.

Có gia đình.

Có những năm tháng xa nhà.

Có người trở về.

Có người nằm lại.

Và có những người như Nguyễn Bích đã dùng tài năng của mình để giữ lại hình ảnh của họ.

Ông không cầm súng ở mọi trận đánh.

Nhưng ông đã cầm cây cọ ở một nơi mà tiếng súng không bao giờ ngừng.

Ông không đứng trên lễ đài để nói về chiến thắng.

Ông ngồi trong tòa soạn tiền phương, giữa núi rừng Mường Phăng, để làm ra những trang báo và những hình ảnh cổ động cho người lính.

Và khi chiến thắng đến, ông lại vẽ.

“Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại đã toàn thắng.”

Một câu chữ.

Một bức tranh.

Một chiếc huy hiệu.

Nhưng phía sau chúng là cả một thời đại.

Ngày nay, chúng ta có thể sống những mùa xuân bình yên.

Có thể bước trên những con đường không còn tiếng súng.

Có thể nhìn lại Điện Biên Phủ từ một khoảng cách rất xa.

Nhưng xin đừng quên rằng những mùa xuân ấy được đổi bằng tuổi trẻ của một thế hệ.

Nguyễn Bích đã dùng nghệ thuật để giữ lại một phần tuổi trẻ ấy.

Và vì thế, khi nhìn vào một bức tranh của ông, hay một chiếc Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”, chúng ta không chỉ nhìn một tác phẩm mỹ thuật.

Chúng ta đang nhìn vào ký ức của những con người đã chiến đấu để đất nước có ngày hòa bình.

Và điều chúng ta có thể làm hôm nay là:

nhớ họ.

Biết ơn họ.

Và sống xứng đáng với những mùa xuân mà họ đã đánh đổi bằng cả tuổi trẻ của mình.

Chú thích ảnh: Huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”, chân dung họa sĩ Nguyễn Bích, tư liệu Tòa soạn tiền phương Báo Quân đội nhân dân tại Mường Phăng và ảnh Chiến thắng Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Tuổi trẻ Việt Nam, Ban Quản lý di tích tỉnh Điện Biên, Báo Quân đội nhân dân và các kho tư liệu lịch sử. Các ảnh được dùng để đối chiếu và minh họa những tư liệu có thật; không sử dụng ảnh dựng để gán cho nhân vật hoặc sự kiện chưa được xác nhận.