Nguyễn Bỉnh Khiêm – Thân thế và hành trình kinh sử đắc đạo thành Trạng nguyên
1. Cội nguồn gia thế và tài năng bẩm sinh từ thuở thiếu thời
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tên thật là Nguyễn Văn Đạt, sinh năm 1491 (năm Tân Hợi) tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng). Ông sinh ra trong một gia đình vọng tộc, có truyền thống nho học và am tường võ nghệ. Thân phụ ông là Văn Định công Nguyễn Văn Định, thân mẫu là bà Nhữ Thị Thục – người phụ nữ thông tuệ chữ nghĩa, giỏi khoa học huyền bí và âm dương trắc lượng.
Ngay từ nhỏ, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã bộc lộ tư chất thông minh hơn người. Ông được mẹ truyền dạy kinh sử, sau đó theo học các bậc cao minh thời bấy giờ, trong đó có bảng nhãn Thượng thư Trừng Quốc công Nguyễn Bỉnh Côn (hoặc các danh nho đời Lê sơ). Với trí nhớ mẫn tiệp, đọc sách mười nhớ cả mười, thấu đáo cả Nho giáo, Lão giáo và Phật giáo, ông sớm nuôi dưỡng hoài bão lớn đem tài năng trí tuệ ra phò vua giúp nước, mang lại thái bình cho nhân dân.
2. Sự kiên nhẫn chờ thời và con đường khoa bảng rực rỡ ở tuổi 45
Bước vào đời trong hoàn cảnh nhà Lê sơ đang bước vào giai đoạn khủng hoảng trầm trọng, triều chính rối ren, các tập đoàn phong kiến tranh giành quyền lực, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã chọn con đường ẩn nhẫn, từ chối bước chân vào chốn quan trường nhiễu nhương lúc bấy giờ. Ông bỏ qua nhiều khoa thi và dành trọn thời gian để nghiên cứu thời thế, trau dồi đạo lý và mở trường dạy học.
Mãi đến năm 1535 (đời vua Mạc Đăng Doanh), khi đã bước sang tuổi 45, ông mới chính thức bước vào trường thi. Một kỳ tích vô tiền khoáng hậu trong lịch sử khoa bảng Việt Nam đã diễn ra: Ông vượt qua kỳ thi Hương, thi Hội rồi tiến thẳng lên thi Đình, đạt danh hiệu cao nhất – Trạng nguyên (lại thủ khoa cả ba kỳ thi). Từ đây, cái tên Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm chính thức bước lên vũ đài chính trị, gánh vác trọng trách triều đình nhà Mạc.
3. Dấu ấn trên quan trường và quyết định cáo quan về ở ẩn
Dưới triều nhà Mạc, Nguyễn Bỉnh Khiêm trải qua nhiều chức vụ quan trọng từ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, tước Trình Tự rồi Trình Quốc công (nên người đời quen gọi là Trạng Trình). Dù làm quan trong triều, ông luôn giữ phẩm chất thanh cao, thẳng thắn can ngăn nhà vua sửa đổi chính sách, thương dân, trọng dụng hiền tài và giữ gìn kỷ cương phép nước.
Tuy nhiên, thấy triều chính ngày càng suy thoái, các phe cánh tranh chấp quyền lực ngấm ngầm, năm 1542, ở tuổi 51, Nguyễn Bỉnh Khiêm dâng biểu xin cáo quan về quê hương Vĩnh Bảo dựng Am Bạch Vân, mở trường dạy học, làm thơ và ngắm cảnh. Quyết định rời bỏ chốn vinh hoa lụa là ấy không phải là sự trốn chạy, mà là bước lùi chiến lược của một bậc trí giả nhìn thấu biến động thời cuộc.
