Nguyễn Cảnh Chân - danh tướng trung nghĩa thời hậu Trần

Nguyễn Cảnh Chân (1355-1409) quê ở Nghệ An. Năm 1384, ông đậu Tiến sỹ, khoa thi Thái học sinh dưới triều Vua Trần Phế Đế , sau đó được tiến cử làm quan trong "Mật viện triều đình" nhà Trần – Thăng Long – Đại Việt.

Năm 1398, dưới triều vua Trần Phế Đế Nguyễn Cảnh Chân được phong hàm Đại tướng chức "Tham mưu quân sự thuộc Thiềm Mật viện triều đình" cùng năm đó ông được phái cử làm An phủ sứ Hoá Châu (Hoan Châu đến Bình Trị Thiên). Lúc đó chính quyền nhà Trần đã trong tay Hồ Quý Ly. Năm 1400, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần lập ra nhà Hồ. Không lâu sau, Quý Ly nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương, lên làm Thái Thượng hoàng. Năm 1402, để củng cố phía Nam, Hồ Quý Ly cho lập ra 4 châu mới chiếm của Chiêm Thành: Thăng-Hoa-Tư-Nghĩa và đặt tên Lộ Thăng Hoa để thống nhất cả bốn châu, cử Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ Lộ Thăng Hoa. Năm 1406, Trần Thiêm Bình mạo xưng hậu duệ nhà Trần, sang tố cáo nhà Minh việc nhà Hồ cướp ngôi. Minh Thành Tổ (Chu Đệ) sai quân đưa Thiêm Bình về nước. Hồ Hán Thương giả vờ “tạ tội”, sai Nguyễn Cảnh Chân dâng biểu xin đón Thiêm Bình về tôn làm chúa, nhà Minh còn sai Niếp Thông sang dụ phong tước cho Hán Thương. Nhưng đến tháng 4/1406, khi quân Minh đưa Thiêm Bình về, Hán Thương cho quân đánh úp, bắt và chém chết Thiêm Bình. Cuối năm 1406, nhà Minh lấy cớ đó phát binh xâm lược, cha con Hồ Quý Ly nhanh chóng thất bại và bị bắt giải về Trung Quốc. Tháng 11/1407, Trần Ngỗi xưng đế tại Mô Độ (Ninh Bình), lấy hiệu Giản Định Đế, lập nhà Hậu Trần khởi binh chống Minh nhưng sớm thất bại, rút vào Nghệ An. Nguyễn Cảnh Chân và Đặng Tất đem quân đến hội, làm lực lượng Hậu Trần mạnh lên, Đặng Tất làm Quốc công, Nguyễn Cảnh Chân giữ vai trò tham mưu.

Đầu 1408, quân Hậu Trần chiếm lại Nghệ An, Tân Bình, làm chủ từ Nghệ An đến Thuận Hoá. Giản Định Đế tiến quân ra bắc, Đặng Tất tổ chức quân 5 lộ đánh phá Bình Than, Hàm Tử, Tam Giang, uy hiếp Đông Quan. Cuối 1408, quân Minh do Mộc Thạnh và Lưu Tuấn chỉ huy bị quân Hậu Trần đánh bại lớn ở bến Bô Cô (Nam Định), nhiều tướng Minh tử trận. Mộc Thạnh phải tháo chạy về thành Cổ Lộng. Chiến thắng này đã làm rung chuyển bộ máy cai trị của nhà Minh tại phương Nam. Chính sau chiến thắng vang dội ấy, một bi kịch đau lòng đã xảy ra do sự ly gián của những kẻ tiểu nhân (như hoạn quan Nguyễn Quỹ và Nguyễn Mộng Trang). Chúng gièm pha với Giản Định Đế rằng Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân có ý đồ riêng, "quyền trọng át chủ".

Trong cơn đa nghi, Giản Định Đế đã triệu hai vị tướng đến bến Hoàng Giang. Tại đây, Đặng Tất bị sát hại ngay lập tức. Nguyễn Cảnh Chân chứng kiến cảnh ấy, biết mình không thoát khỏi nhưng vẫn giữ khí tiết, trách cứ nhà vua rồi cũng bị sát hại.

"Tôi với Đặng Tất cùng chung lòng phò tá, nay Tất đã chết, tôi còn sống làm gì?"

Các sử gia phong kiến, tiêu biểu là Ngô Sĩ Liên, đã dành những lời xót xa và cả sự phê phán nghiêm khắc đối với hành động của vua Giản Định khi giết hại Nguyễn Cảnh Chân. Đại Việt Sử ký Toàn thư ghi nhận Nguyễn Cảnh Chân và Đặng Tất là những người "có thực lực, có tài lược", là hy vọng duy nhất để khôi phục giang sơn lúc bấy giờ. “Vua giết người vô tội, tự chặt vây cánh của mình". Việc mất đi hai vị trụ cột này trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ nhanh chóng của nhà Hậu Trần sau này, vì sức mạnh quân sự bị phân rã, lòng dân ly tán. Nếu bị kịch này không xảy ra, lịch sử chống quân Minh có lẽ đã xảy ra một hướng rất khác trước khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Làm Sơn.

Sau khi ông mất, con trai ông là Nguyễn Cảnh Dị đã kế tục sự nghiệp của cha, phò tá Trùng Quang Đế tiếp tục kháng chiến. Nguyễn Cảnh Chân được nhân dân nhiều nơi (đặc biệt là vùng Nghệ An, Hà Tĩnh) lập đền thờ phụng, tôn làm thần. Năm Thuận Thiên thứ nhất 1428, sau khi đánh xong quân Minh, Vua Lê Thái Tổ (tức Lê Lợi) đã ban chiếu truy phong cho hai Danh thần Đặng Tất & Nguyễn Cảnh Chân biển vàng tám chữ "Tiết liệt cương trung – Trung thần hiếu tử" nhằm ghi nhớ công lao to lớn của các ông. Vua Lê Thánh Tông (1442-1497) ban chiếu truy tặng Đặng Tất & Nguyễn Cảnh Chân "Quốc sỹ vô song, song quốc sỹ - Anh hùng bất nhị, nhị anh hùng".

Ngày nay, Nguyễn Cảnh Chân vẫn được ghi nhớ trong lịch sử Việt Nam như một vị tướng trung nghĩa. Dù tên tuổi của ông không phổ biến bằng nhiều anh hùng khác, nhưng những đóng góp của ông trong giai đoạn đầu chống quân Minh là một phần quan trọng dẫn đến thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn sau này.

Cuộc đời Nguyễn Cảnh Chân là bài học về lòng yêu nước, sự kiên định và tinh thần hy sinh. Ông đại diện cho những con người âm thầm góp sức trong lịch sử, những người dù không luôn được nhắc đến nhiều nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong hành trình bảo vệ độc lập của dân tộc Việt Nam.