NGUYỄN CẢNH DỊ - DANH TƯỚNG HẬU TRẦN, NGƯỜI TIẾP NỐI CHÍ CHỐNG QUÂN MINH CỦA CHA

NGUYỄN CẢNH DỊ - DANH TƯỚNG HẬU TRẦN, NGƯỜI TIẾP NỐI CHÍ CHỐNG QUÂN MINH CỦA CHA

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1413

Quê quán: Chưa rõ chính xác; xuất thân trong dòng họ Nguyễn Cảnh ở Nghệ An

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Thái bảo, danh tướng Hậu Trần

Là con của Nguyễn Cảnh Chân - một trong những đại thần quan trọng của Giản Định Đế - Nguyễn Cảnh Dị đã bước vào cuộc kháng chiến chống quân Minh trong một hoàn cảnh đặc biệt: cha bị giết oan, đất nước rơi vào cảnh mất nước và phong trào phục hồi nhà Trần đứng trước nguy cơ tan rã. Cùng Đặng Dung, ông đưa Trần Quý Khoáng lên ngôi Trùng Quang Đế, tiếp tục tập hợp lực lượng chống quân Minh. Từ Nghệ An đến Thanh Hóa, rồi những trận chiến cuối cùng ở Hóa Châu, Nguyễn Cảnh Dị đã nhiều lần trực tiếp cầm quân. Khi bị bắt năm 1413, ông vẫn không chịu khuất phục và cuối cùng bị giết sau khi mắng thẳng vào mặt Trương Phụ.

N

guyễn Cảnh Dị là con của Nguyễn Cảnh Chân, một đại thần và tướng lĩnh từng giữ vai trò tham mưu cho Giản Định Đế trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Sau khi nhà Hồ thất bại năm 1407, quân Minh đặt ách cai trị lên Đại Ngu, đổi tên vùng đất này thành Giao Chỉ và tổ chức lại hệ thống hành chính. Trong hoàn cảnh ấy, lực lượng phục hồi nhà Trần bắt đầu hình thành. Giản Định Đế Trần Ngỗi dựng cờ khởi nghĩa, được nhiều hào kiệt và tướng lĩnh hưởng ứng. Nguyễn Cảnh Chân trở thành một trong những người đóng vai trò quan trọng bên cạnh nhà vua, còn Nguyễn Cảnh Dị dần bước vào con đường chiến đấu chống quân Minh.

Năm 1408, phong trào Hậu Trần phát triển mạnh. Quân của Giản Định Đế tiến ra Bắc và giành thắng lợi lớn trong trận Bô Cô, khiến quân Minh tại nhiều nơi rơi vào thế bị động. Nguyễn Cảnh Chân lúc này là một trong những tướng lĩnh chủ chốt của triều đình. Tuy nhiên, sau những thắng lợi ban đầu, nội bộ lực lượng kháng chiến bắt đầu xuất hiện bất đồng về chiến lược. Giản Định Đế muốn tiến quân nhanh ra Bắc, trong khi Nguyễn Cảnh Chân và Đặng Tất chủ trương thận trọng hơn, củng cố lực lượng và căn cứ ở phía Nam trước khi tiếp tục tiến công. Sự khác biệt về sách lược ngày càng trở nên gay gắt.

Biến cố nghiêm trọng xảy ra vào năm 1409. Giản Định Đế nghe lời gièm pha, nghi ngờ Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân có ý chuyên quyền nên cho bắt hai người. Đặng Tất bị giết trước, còn Nguyễn Cảnh Chân tìm cách chạy lên bờ nhưng cũng bị quân triều đình đuổi theo và giết chết. Cái chết của hai vị tướng khiến lực lượng Hậu Trần bị tổn thất nghiêm trọng. Đối với Nguyễn Cảnh Dị và Đặng Dung - con trai của hai người - đây là một biến cố không thể bỏ qua. Hai người đưa lực lượng của mình rời khỏi Giản Định Đế và trở về Nghệ An, tìm một người thuộc dòng dõi nhà Trần để tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến.

Người được Nguyễn Cảnh Dị và Đặng Dung lựa chọn là Trần Quý Khoáng, cháu nội vua Trần Nghệ Tông và là cháu gọi Giản Định Đế bằng chú. Năm 1409, tại Nghệ An, Trần Quý Khoáng được tôn lên ngôi, lấy niên hiệu Trùng Quang. Từ đây hình thành một trung tâm lãnh đạo mới của phong trào Hậu Trần. Nguyễn Cảnh Dị được giao chức Thái bảo, còn Đặng Dung giữ chức Đồng bình chương sự. Hai người trở thành những trụ cột quân sự của Trùng Quang Đế trong cuộc chiến chống quân Minh.

Tuy nhiên, việc xuất hiện hai vua không có nghĩa lực lượng Hậu Trần bị chia thành hai phe đối địch hoàn toàn. Trùng Quang Đế tìm cách thống nhất lực lượng bằng việc sai Nguyễn Súy đem quân đánh úp thành Ngự Thiên, bắt Giản Định Đế về Nghệ An. Sau đó, Trùng Quang Đế tôn Giản Định Đế làm Thượng hoàng để hai bên cùng tham gia kháng chiến. Sự kiện này cho thấy Nguyễn Cảnh Dị và những người đứng đầu Hậu Trần dù xuất phát từ một cuộc khủng hoảng nội bộ vẫn tìm cách tập hợp lại lực lượng chống quân Minh.

Từ năm 1410, Nguyễn Cảnh Dị bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trong các hoạt động quân sự của Trùng Quang Đế. Quân Hậu Trần nhiều lần tiến ra phía Bắc, đánh vào các khu vực do quân Minh kiểm soát. Có thời điểm quân Trùng Quang tiến đến Hồng Châu rồi Bình Than, nhận được sự hưởng ứng của nhiều hào kiệt địa phương. Tuy nhiên, lực lượng kháng chiến gặp một vấn đề lớn: quân số và các đạo quân địa phương không có sự phối hợp thống nhất, hiệu lệnh chưa đồng bộ. Khi quân Minh phản công, nhiều lực lượng nhanh chóng tan rã, khiến quân Hậu Trần phải rút về phía Nam.

Năm 1411-1412, quân Minh tăng cường lực lượng để tiêu diệt căn cứ của Hậu Trần ở Nghệ An. Trương Phụ được điều sang phối hợp với Mộc Thạnh. Năm 1412, quân Minh tiến vào Nghệ An và gặp lực lượng của Nguyễn Cảnh Dị, Nguyễn Súy và Đặng Dung tại Mô Độ. Hai bên giao chiến quyết liệt. Theo một số tư liệu, trong lúc trận đánh chưa phân thắng bại, Nguyễn Súy và Nguyễn Cảnh Dị dẫn quân vượt biển rút lui, khiến lực lượng của Đặng Dung rơi vào thế bất lợi và phải tự tìm đường thoát. Sự kiện này cho thấy cuộc kháng chiến Hậu Trần lúc ấy ngày càng phải đối mặt với sức ép quân sự rất lớn.

Năm 1413, quân Minh do Trương Phụ chỉ huy mở một chiến dịch quy mô lớn vào Nghệ An và sau đó tiến về Hóa Châu. Đây là một trong những căn cứ cuối cùng của quân Hậu Trần. Nguyễn Cảnh Dị tiếp tục cùng Đặng Dung và Nguyễn Súy tổ chức chống trả. Tại khu vực sông Thái Gia, thuộc vùng Sái Già - Ái Tử, quân Hậu Trần tổ chức phục kích quân Minh. Đặng Dung dẫn quân đánh úp doanh trại Trương Phụ vào ban đêm, còn Nguyễn Súy trực tiếp giữ quân ở khu vực sông. Cuộc tập kích khiến Trương Phụ phải tháo chạy, nhưng quân Minh sau đó phản công mạnh. Quân Hậu Trần cuối cùng không thể giữ được trận địa.

Sau thất bại ở Sái Già, lực lượng Hậu Trần gần như kiệt quệ. Trùng Quang Đế cùng các tướng phải rút vào vùng rừng núi. Nguyễn Cảnh Dị và Đặng Dung tìm đường sang Xiêm La với hy vọng có thể bảo toàn lực lượng và tiếp tục cuộc kháng chiến trong tương lai. Tuy nhiên, quân Minh do Trương Phụ truy đuổi và bắt được hai người. Sự kiện này đánh dấu những ngày cuối cùng của cuộc kháng chiến Hậu Trần trên lãnh thổ Đại Việt.

Khi bị bắt, Nguyễn Cảnh Dị vẫn không chịu khuất phục. Theo Đại Việt sử ký toàn thư và các tư liệu lịch sử về giai đoạn này, khi đối diện Trương Phụ, ông liên tục mắng chửi viên tướng Minh, khẳng định thái độ chống đối đến cùng. Trương Phụ sau đó hạ lệnh giết Nguyễn Cảnh Dị. Một số nguồn sử liệu đời sau ghi lại những chi tiết rất tàn bạo liên quan đến thi thể ông, nhưng những chi tiết ấy nên được xem xét thận trọng vì không phải nguồn nào cũng ghi giống nhau. Điều chắc chắn hơn là Nguyễn Cảnh Dị đã bị giết sau khi bị bắt vào cuối năm 1413 và không chấp nhận đầu hàng quân Minh.

Cái chết của Nguyễn Cảnh Dị khép lại cuộc đời của một vị tướng thuộc thế hệ thứ hai của phong trào Hậu Trần. Nếu cha ông, Nguyễn Cảnh Chân, hy sinh khi đang giữ vai trò tham mưu cho Giản Định Đế, thì Nguyễn Cảnh Dị tiếp tục con đường chống quân Minh sau cái chết của cha. Ông cùng Đặng Dung trở thành những nhân vật quan trọng trong việc xây dựng lại lực lượng Hậu Trần và duy trì cuộc kháng chiến trong nhiều năm. Hai cha con, vì thế, đều gắn cuộc đời mình với một trong những giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XV.

Nguyễn Cảnh Dị không phải là người giành được một chiến thắng quyết định hay xây dựng được một triều đại mới. Cuộc kháng chiến mà ông tham gia cuối cùng thất bại, và nhà Hậu Trần bị quân Minh tiêu diệt. Nhưng trong những năm tháng ấy, ông đã cùng Đặng Dung, Nguyễn Súy, Trùng Quang Đế và nhiều nghĩa sĩ khác duy trì cuộc chiến trong điều kiện ngày càng bất lợi. Từ việc tiếp nối sự nghiệp của cha đến những trận đánh cuối cùng ở Hóa Châu và cái chết sau khi bị bắt, cuộc đời Nguyễn Cảnh Dị phản ánh một giai đoạn mà việc giữ gìn lực lượng và niềm tin vào độc lập trở thành thử thách lớn đối với những người tham gia kháng chiến.

Câu chuyện của Nguyễn Cảnh Dị cũng cho thấy lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người chiến thắng. Có những nhân vật được nhớ đến vì những cuộc khởi nghĩa thành công, nhưng cũng có những người để lại dấu ấn bởi việc tiếp tục chiến đấu khi hoàn cảnh ngày càng bất lợi. Nguyễn Cảnh Dị đã dành những năm cuối đời cho cuộc kháng chiến của Hậu Trần và giữ thái độ không khuất phục khi bị bắt. Từ cuộc đời của ông, thế hệ hôm nay có thể nhìn lại giá trị của lòng trách nhiệm, sự kiên định và ý thức bảo vệ những điều mà mình tin là quan trọng, đồng thời hiểu rõ hơn những mất mát và khó khăn mà các thế hệ trước đã trải qua trong quá trình bảo vệ nền tự chủ của đất nước.