NGUYỄN CHỈ (1866 - 1935)

Đồng chí Nguyễn Chỉ còn có tên Nguyễn Kiểm, tục danh Nguyễn Lược - Cả Lược. Sinh năm 1866 tại làng Diêm Trường, huyện Hà Đông, nay là thôn Thuận An, xã Tam Giang, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Sinh ra và lớn lên trên quê hương giàu truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, nên Nguyễn Chỉ sớm bộc lộ tinh thần và tỏ rõ ý thức đấu tranh chống lại bọn cường hào, quan lại.

Những năm đầu của thế kỷ 20, các phong trào đấu tranh yêu nước: Duy Tân, Đông Du... phát triển mạnh ở Quảng Nam. Tam Kỳ lúc này là nơi hưởng ứng tích cực các phong trào này. Tại Diêm Trường, Nguyễn Chỉ cùng cụ Trần Phương và một số người trong địa phương cổ súy cho các cuộc vận động cắt tóc ngắn, mặc âu phục, mở trường dạy chữ quốc ngữ, xây dựng hương ước, lập các hội tương tế, truyền bá văn thơ yêu nước.

Tuy nhiên, do chưa có đường lối lãnh đạo đúng đắn của một chính Đảng nên các phong trào đấu tranh yêu nước của nhân dân ta bị thất bại. Không cam phận nô lệ, Nguyễn Chỉ vẫn tiếp tục đứng ra vận động nhân dân vùng cửa biển An Hòa tham gia hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Hội Việt Nam Quang Phục (tháng 5 năm 1916). Nguyễn Chỉ cùng cụ Trần Phương vận động thanh niên các làng Diêm Trường, Nghi Xuân gia nhập dân binh, luyện tập võ thuật, rèn sắm vũ khí, vận động các nhà khá giả ủng hộ tiền, lương thực, may sắm quân phục, sẵn sàng tham gia khởi nghĩa.

Cuộc khởi nghĩa bị lộ từ Huế, thực dân Pháp bắt các nhà lãnh đạo cuộc khởi nghĩa. Nhiều nơi không tiến hành khởi nghĩa như kế hoạch. Riêng phủ Tam Kỳ, không biết tin bị lộ nên khởi nghĩa vẫn nổ ra theo kế hoạch ban đầu. Quân khởi nghĩa tấn công phủ đường Tam Kỳ bị địch phản kích, lực lượng khởi nghĩa nhanh chóng tan rã. Cùng lúc đó, dân binh các xã Diêm Trường, Nghi Xuân, An Hòa tập trung tại nhà Nguyễn Chỉ chuẩn bị kéo sang cướp đồn Thương Chánh - Hiệp Hòa nhưng không thực hiện được vì cuộc khởi nghĩa tại phủ lỵ Tam Kỳ thất bại. Đa số, những người tham gia trong cuộc khởi nghĩa ở phủ Tam Kỳ bị địch bắt và giam giữ. Trong số đó, Nguyễn Chỉ bị địch bắt, kết án 2 năm tù và giam ở nhà lao Vĩnh Điện.

Mãn hạn tù, tuy tuổi cao, Nguyễn Chỉ vẫn nuôi ý chí, chờ thời cơ đứng lên đấu tranh chống chế độ áp bức, bất công theo tư tưởng tiến bộ. Từ khi Hội Việt Nam cách mạng thanh niên ra đời ở Tam Kỳ, Nguyễn Chỉ tiếp cận được nhiều sách báo tiến bộ, nhận rõ những hạn chế của đường lối cứu nước trước đây, nhanh chóng tiếp thu đường lối cứu nước mới theo ý thức hệ vô sản. Nguyễn Chỉ liên kết với các cụ Nguyễn Kế (ở Vân Trai), Võ Nghiệm (ở Khương Mỹ, Tam Xuân) là những cốt cán của các phong trào yêu nước ở phủ Tam Kỳ cùng bị địch bắt giam trong cuộc khởi nghĩa năm 1916, thành lập nhóm hoạt động cách mạng dưới danh nghĩa Hội buôn lâm thổ sản. Tuy nhiên, nội dung hoạt động còn lẫn lộn giữa hai xu hướng: cách mạng quốc gia và cách mạng vô sản, chủ yếu là vận động chống thực dân Pháp. Dù vậy, tư tưởng vô sản đã từng bước ăn sâu vào tâm trí của Nguyễn Chỉ cũng như những người dân ở làng Diêm Trường.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và Đảng bộ tỉnh Quảng Nam thành lập (ngày 28 tháng 3 năm 1930), phong trào cách mạng ở tỉnh Quảng Nam đã có sự phát triển mới. Đầu năm 1932, nhóm Hội Việt Nam cách mạng thanh niên ở An Hòa trước đây chuyển thành tổ chức Cứu tế đỏ hoạt động theo Cương lĩnh của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Tháng 5 năm 1932, đồng chí Phan Truy - hội viên Cứu tế đỏ An Hòa đã trực tiếp tuyên truyền, vận động thành lập tại Diêm Trường tổ cứu tế đỏ gồm có 3 hội viên; Nguyễn Chỉ được cử làm tổ trưởng. Tổ cứu tế đỏ Diêm Trường tích cực mở rộng cơ sở và phát triển thêm một tổ ở Diêm Trường và một tổ ở Nghi Xuân. Tháng 12 năm 1932, chi bộ Đảng tại làng An Hòa ra đời. Tháng 6 năm 1933, trên cơ sở chi bộ An Hòa, Ban Tỉnh ủy lâm thời của Quảng Nam được lập lại và đến tháng 8 năm 1933, Phủ ủy Tam Kỳ ra đời.

Tháng 12 năm 1933, đồng chí Phan Truy - Bí thư Chi bộ An Hòa được Tỉnh ủy Quảng Nam giao nhiệm vụ đã đến Diêm Trường liên lạc với đồng chí Nguyễn Chỉ và dựa vào tổ cứu tế đỏ chọn đối tượng, tổ chức kếp nạp đảng viên và thành lập chi bộ Đảng gồm 3 đảng viên: Nguyễn Chỉ, Đinh Tần và Nguyễn Kế. Đồng chí Nguyễn Chỉ được tín nhiệm cử giữ chức Bí thư Chi bộ. Chi bộ lấy bí danh D. Sau đó một thời gian ngắn, chi bộ phát triển thêm một đảng viên mới ở làng Nghi Xuân, lập chi bộ ghép Diêm Trường - Nghi Xuân. Lúc này đồng chí Nguyễn Chỉ đã bước sang tuổi 67.

Mặc dù tuổi cao, sức yếu nhưng đồng chí Nguyễn Chỉ vẫn hăng say tham gia hoạt động cách mạng. Đáng lưu ý là đồng chí đã không quản ngày đêm, tích cực bám sát quần chúng để vận động và tuyên truyền tư tưởng cách mạng về tinh thần kiên quyết đấu tranh chống lại chế độ bất công của bọn tay sai phong kiến, nhằm giành lại tự do cho quê hương. Là Bí thư Chi bộ, đồng chí rất khéo léo trong công tác vận động quần chúng đấu tranh, xây dựng cơ sở cách mạng ở địa phương.

Giữa lúc phong trào cách mạng đang phục hồi và có bước phát triển nhanh chóng, tháng 5 năm 1935, Tỉnh uỷ lâm thời Quảng Nam bị địch đánh phá và bị vỡ nặng. Đồng chí Nguyễn Chỉ cùng các đảng viên của chi bộ Diêm Trường - Nghi Xuân và 4 quần chúng không may bị địch bắt. Riêng Nguyễn Chỉ bị kết án 7 tháng tù và giam ở nhà lao tỉnh Quảng Nam[1]. Từ khi bị bắt đến khi đưa vào giam giữ ở nhà lao, địch sử dụng các chiêu bài của chế độ nhà tù thực dân đối với đồng chí Nguyễn Chỉ. Tuy tuổi già, sức yếu, nhưng đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, nêu cao tinh thần kiên quyết đấu tranh với địch đến cùng trước sự đánh đập, tra tấn cự kỳ dã man của địch. Bọn cai ngục ở nhà lao lúc bấy giờ phải kính phục một con người như Nguyễn Chỉ và gọi Nguyễn Chỉ là “ông già yêu đời”.

Ý chí chiến đấu của đồng chí Nguyễn Chỉ đã động viên, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh cho những đồng chí, đồng đội đang bị địch giam cầm, có tác dụng tốt đối với phong trào cách mạng ở bên ngoài.

Do bị địch tra tấn liên tục, chế độ ăn uống vô cùng kham khổ, đồng chí Nguyễn Chỉ đã trút hơi thở cuối cùng ngày 12 tháng 6 năm 1935, tại nhà lao Vĩnh Điện (nhằm ngày 14 tháng 5 năm Ất Hợi)[2]. Trước phút lâm chung, đồng chí Nguyễn Chỉ đã trăn trối: “Tôi nay tuổi già, tuy có nhắm mắt xa các đồng chí cũng không ân hận gì, vì đã làm tròn nhiệm vụ người cách mạng” và động viên, nhắn nhủ: “ Các đồng chí còn sống phải giữ vững tinh thần, tiếp tục đấu tranh cho cách mạng thành công…”.

Tại xà lim bệnh xá, nhà lao Vĩnh Điện, đồng chí Trần Học Giới, Tỉnh ủy viên lâm thời Quảng Nam đã có bài văn điếu đồng chí Nguyễn Chỉ:

“ Nằm trên ván lạnh dạ nôn nao

Bỗng lính ngoài sân mở của vào

Mách có ông già Cộng sản chết

Người nhà đến khóc thảm làm sao

Nghe tin như sét đánh trên trời

Ai thế? tên gì? anh lính ơi!

Rằng: Nguyễn Chỉ quê Diêm Trường đấy

Tuổi gần 70 vẫn yêu đời.

Cụ Chỉ mất rồi. Ôi xót xa !

Đông Du, chính biến cụ tham gia

Suốt đời yêu nước lòng chung thủy

Từ lúc tóc xanh đến tuổi già

Trước giờ tắt thở, trối trăn này:

Cách mạng thành công sắp đến nơi

Tin tưởng thanh niên người nhắn nhủ:

Con đường Cộng sản tiến lên thôi

Cụ theo tiền bối, chúng tôi còn

Nuốt lệ xin thề với nước non

Học thuyết Mác- Lênin Cộng sản

Vì dân vì Đảng trọn lòng son

Mong cụ ngày mai dưới suối vàng

Nằm nghe chúng cháu hát ca vang

Việt Nam bẻ gãy xiềng nô lệ

Viếng cụ nay xin khấn mấy hàng.

Ghi nhận những cống hiến to lớn và công trạng của đồng chí đối với phong trào cách mạng của quê hương, sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhân dân xã Tam Giang đã đặt tên xã Nguyễn Chỉ.