Nguyễn Công Trứ – Danh thần văn võ song toàn, người mở đất lập ấp
Bậc kẻ sĩ tài ba, không chỉ giỏi cầm quân dẹp loạn mà còn có tầm nhìn kinh tế xuất sắc, tổ chức khẩn hoang lập nên hai huyện Kim Sơn và Tiền Hải.
Nguyễn Công Trứ (1778 - 1858) quê ở huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong một gia đình quan lại triều Lê nhưng lớn lên trong cảnh nghèo khó. Khác với những nhà nho thụ động đương thời, Nguyễn Công Trứ mang trong mình một chí khí nam nhi mãnh liệt, luôn khao khát "phải có danh gì với núi sông". Năm 1819, ở tuổi 41, ông đỗ Giải nguyên và bắt đầu con đường làm quan dưới triều Nguyễn. Con đường làm quan của ông vô cùng thăng trầm, từng được thăng lên hàng Tổng đốc quyền uy tột đỉnh, nhưng cũng có lúc bị giáng xuống làm lính trơn. Dù ở cương vị nào, ông cũng thể hiện bản lĩnh kiên cường, làm việc tận tâm vì nước vì dân.
Sự nghiệp vĩ đại nhất của Nguyễn Công Trứ được ghi nhận ở tài năng kinh tế và công cuộc khẩn hoang quy mô lớn. Nhận thấy vùng ven biển Bắc Bộ đất đai bồi đắp màu mỡ nhưng nhân dân lại thiếu đói, phiêu bạt, ông đã dâng sớ lên vua Minh Mạng xin lập dinh điền. Năm 1828, ông trực tiếp chỉ đạo hàng vạn người dân đắp đê ngăn mặn, thau chua rửa mặn, biến những bãi sình lầy hoang vu thành những cánh đồng phì nhiêu, lập ra hai huyện mới là Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình).
Ý nghĩa lịch sử của Nguyễn Công Trứ thể hiện tầm nhìn chiến lược về phát triển nông nghiệp, giải quyết mâu thuẫn xã hội bằng cách an dân, cấp ruộng đất cho dân nghèo cày cấy. Hành động của ông không chỉ mở rộng bờ cõi, tăng nguồn thu cho quốc gia mà còn tạo ra sự ổn định xã hội. Về mặt văn hóa, ông để lại nhiều bài ca trù mang triết lý sống hào sảng, phóng khoáng, tự do, vượt ra khỏi những giáo điều Nho giáo chật hẹp, khắc họa chân dung một bậc kẻ sĩ vĩ đại thời Nguyễn.
