NGUYỄN ĐÌNH THI – NGƯỜI GHI LẠI KHÔNG KHÍ CỦA MỘT THỜI ĐẠI

Có những người đi qua một thời đại bằng những dấu mốc chính trị, có những người đi qua bằng những trận đánh. Nhưng cũng có những người lưu giữ thời đại bằng câu chữ, giai điệu và những tác phẩm nghệ thuật. Nguyễn Đình Thi là một trong những gương mặt đặc biệt như vậy. Ông vừa là nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, nhà lý luận – phê bình, vừa là người sáng tác âm nhạc và là một cán bộ hoạt động văn hóa cách mạng. Những sáng tác của ông gắn với nhiều thời điểm quan trọng của đất nước, từ những ngày tiền khởi nghĩa, Cách mạng Tháng Tám đến các cuộc kháng chiến và những năm tháng xây dựng đất nước.

Nguyễn Đình Thi sinh ngày 20/12/1924 tại Luang Prabang, Lào, quê gốc ở làng Vũ Thạch, nay thuộc Hà Nội. Năm 1931, ông theo gia đình trở về Việt Nam và học tập tại Hà Nội, Hải Phòng. Từ khi còn trẻ, ông đã quan tâm đến văn học, âm nhạc, mỹ thuật và đặc biệt là triết học. Những năm tháng học tập đã hình thành ở Nguyễn Đình Thi một tư duy khá rộng, để sau này ông không chỉ sáng tác văn học mà còn viết các công trình khảo luận triết học, lý luận văn nghệ.

Nhưng con đường của Nguyễn Đình Thi sớm gắn với những biến động của đất nước. Từ những năm đầu thập niên 1940, ông tham gia hoạt động cách mạng, tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc và hoạt động trong lĩnh vực báo chí, văn hóa. Khi mới 21 tuổi, ông đã tham dự Quốc dân Đại hội Tân Trào tháng 8/1945, được bầu vào Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam. Tại Đại hội, Nguyễn Đình Thi báo cáo về công tác văn hóa cứu quốc, cho thấy ông không chỉ là một người sáng tác mà còn tham gia trực tiếp vào hoạt động văn hóa trong thời điểm lịch sử quyết định của dân tộc.

Một trong những dấu ấn đầu tiên và nổi bật nhất của Nguyễn Đình Thi là ca khúc “Diệt phát xít”, sáng tác năm 1945. Bài hát ra đời trong không khí phong trào đấu tranh chống phát xít và nhanh chóng trở thành một ca khúc có sức lan tỏa mạnh mẽ. Cuối tháng 8/1945, Diệt phát xít là một trong ba ca khúc được trình lên để lựa chọn Quốc ca; cuối cùng Tiến quân ca của Văn Cao được lựa chọn. Tuy không trở thành Quốc ca, Diệt phát xít vẫn gắn với không khí sôi động của những ngày Cách mạng Tháng Tám và sau đó được sử dụng làm nhạc hiệu của Đài Tiếng nói Việt Nam trong một thời gian dài.

Nếu Diệt phát xít mang âm hưởng của những ngày đứng lên giành độc lập, thì “Người Hà Nội” lại ghi lại một Hà Nội trong những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Tác phẩm được Nguyễn Đình Thi sáng tác năm 1947, trong bối cảnh thành phố bước vào cuộc chiến đấu và người dân Hà Nội tản cư. Ban đầu mang tên Bài hát của một người Hà Nội, tác phẩm dần trở thành một trong những ca khúc tiêu biểu nhất viết về Thủ đô. Không chỉ là một bài hát, Người Hà Nội còn giống như một bức tranh âm nhạc về thành phố trong chiến tranh, về con người Hà Nội và niềm tin vào ngày trở về chiến thắng.

Nhưng Nguyễn Đình Thi không chỉ dùng âm nhạc để ghi lại thời đại. Trong kháng chiến chống Pháp, ông trực tiếp tham gia đời sống văn nghệ kháng chiến và viết nhiều tác phẩm văn xuôi, thơ, kịch, lý luận – phê bình. Các tác phẩm như “Xung kích”, “Thu Đông năm nay”, “Bên bờ sông Lô”, “Vào lửa”, “Mặt trận trên cao” phản ánh những con người và hiện thực của chiến tranh. Đặc biệt, Xung kích là một trong những tác phẩm tiêu biểu của ông viết về cuộc chiến đấu, được trao Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1951–1952.

Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình tư tưởng của Nguyễn Đình Thi là bài tiểu luận “Nhận đường”, viết vào cuối năm 1947. Trong tác phẩm này, ông đặt ra vấn đề về con đường của văn nghệ sĩ khi bước vào cuộc kháng chiến. Đó cũng là thời điểm nhiều văn nghệ sĩ phải tự xác định lại vị trí của mình trước cuộc chiến tranh của dân tộc. Với Nguyễn Đình Thi, người nghệ sĩ không thể đứng ngoài cuộc sống mà phải đi vào thực tế, sống cùng nhân dân và đem tài năng của mình phục vụ kháng chiến. Nhận đường vì thế trở thành một tác phẩm lý luận quan trọng trong đời sống văn nghệ kháng chiến.

Nguyễn Đình Thi cũng trực tiếp trải nghiệm những năm tháng chiến đấu ấy. Ông không chỉ viết về chiến trường từ khoảng cách của một người quan sát mà tham gia vào hoạt động văn hóa, văn nghệ ở các chiến khu. Những trải nghiệm thực tế ấy trở thành chất liệu cho sáng tác của ông. Chính từ cuộc sống kháng chiến, hình tượng đất nước, người lính, nhân dân và những chuyển động của thời đại dần đi vào thơ, văn, kịch và âm nhạc của Nguyễn Đình Thi. Hội Nhà văn Việt Nam nhận định các tác phẩm của ông trong giai đoạn này là những biểu hiện rõ nét của ý thức công dân của người nghệ sĩ.

Trong thơ, Nguyễn Đình Thi cũng tìm cho mình một tiếng nói riêng. Những tác phẩm như “Đất nước”, “Nhớ”, “Bài thơ Hắc Hải”, “Lá đỏ” thể hiện tình cảm sâu sắc với quê hương, đất nước và con người Việt Nam. Đặc biệt, Đất nước được hình thành từ những cảm xúc của ông trong những năm tháng Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến, trở thành một trong những bài thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam hiện đại.

Điều đặc biệt ở Nguyễn Đình Thi là ông không tự giới hạn mình trong một thể loại. Ông viết tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch, tiểu luận, phê bình, sáng tác âm nhạc và nghiên cứu triết học. Trong lĩnh vực sân khấu, những tác phẩm như “Con nai đen”, “Rừng trúc”, “Nguyễn Trãi ở Đông Quan” cho thấy những tìm tòi của ông trong việc kết hợp lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật. Ở lĩnh vực âm nhạc, dù số lượng ca khúc không nhiều, Diệt phát xít và Người Hà Nội đã để lại dấu ấn đặc biệt trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Sau năm 1954, Nguyễn Đình Thi tiếp tục tham gia công tác quản lý văn học nghệ thuật. Từ 1958 đến 1989, ông giữ cương vị Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam; từ năm 1995 là Chủ tịch Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Ở những cương vị này, ông tiếp tục tham gia xây dựng đời sống văn học nghệ thuật, đồng thời vẫn sáng tác và nghiên cứu. Con đường của Nguyễn Đình Thi vì thế không chỉ là con đường của một nghệ sĩ mà còn là con đường của một người hoạt động văn hóa gắn bó lâu dài với đời sống đất nước.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Đình Thi, có thể thấy những tác phẩm của ông thường xuất hiện ở những thời điểm lịch sử có nhiều biến động. “Diệt phát xít” gắn với không khí tiền khởi nghĩa và Cách mạng Tháng Tám; “Người Hà Nội” gắn với những ngày đầu kháng chiến chống Pháp; Nhận đường phản ánh sự chuyển biến của người nghệ sĩ khi bước vào cuộc kháng chiến; Xung kích, Bên bờ sông Lô, Đất nước lại ghi lại những trải nghiệm và suy tư của một thế hệ sống trong chiến tranh. Chính vì vậy, tác phẩm của Nguyễn Đình Thi không chỉ là sáng tác nghệ thuật mà còn mang trong mình dấu vết của một thời đại.

Nguyễn Đình Thi qua đời ngày 18/4/2003 tại Hà Nội, hưởng thọ 78 tuổi. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt I. Di sản ông để lại trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ văn học, thơ ca, âm nhạc, sân khấu đến lý luận và hoạt động văn hóa.