Nguyễn Đức Cảnh với sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam (Kỳ 1)
Toàn bộ thầy trò trường Thành Chung Nam Định đã bãi khoá đòi làm lễ tang truy điệu Phan Châu Trinh vào tháng 3/1926. Thực dân Pháp đã bắt bớ khá nhiều học trò, và truy bắt những người cầm đầu tổ chức cuộc bãi khoá đó. Nhiều học sinh đã buộc phải thôi học, trong đó có Nguyễn Đức Cảnh - Một trong những người lãnh đạo cuộc bãi khoá, đang học năm thứ ba của nhà trường.
Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh (1908-1932) (ảnh tư liệu BTLSQG).
Không còn cách nào khác, Nguyễn Đức Cảnh quyết định lên thủ đô Hà Nội nhằm định hướng mới cho cuộc đời của mình. Vốn có thiện cảm với anh chị em công nhân ở thành Nam trong các cuộc đấu tranh giành lại quyền sống, quyền lao động và chống lại sự bất công, Nguyễn Đức Cảnh từ chối những công việc nhàn hạ lại có lương cao, quyết định tìm hiểu thêm về những cuộc đời đen bạc của người thợ suốt đời phải cam chịu sự bóc lột tận xương tuỷ, bị khinh rẻ, hành hạ về thể chất, tinh thần của bọn chủ bất lương.
Công nhân Việt Nam lao động tại các hầm mỏ của thực dân Pháp. (ảnh tư liệu BTLSQG).
Do đó, Nguyễn Đức Cảnh quyết định đến với giai cấp công nhân cùng khổ và xin vào làm việc tại nhà in Lê Văn Tân vốn nổi tiếng của tư sản ở Hà Nội, không hề thua kém bất kỳ xưởng in nào khác ở Việt Nam thời đó, có đến hàng trăm công nhân, không có ai mù chữ, đôi khi thông tạo cả tiếng Pháp. Tuy nhiên, tại nhà in này, “Nguyễn Đức Cảnh đã làm nhiều loại công việc như đẩy xe chở giấy in, làm thợ phụ máy in, rồi có lúc làm cả những công việc của người ghi chép, thống kê...” Tuy làm việc ở đây không nhiều, nhưng Anh đã thấy rõ đời sống của công nhân không chỉ rất khổ cực về vật chất, còn bị đối xử dã man...và sớm có tình cảm thương yêu giai cấp sâu sắc. Mặt khác qua thử thách đó, bản thân Nguyễn Đức Cảnh được rèn luyện, bồi dưỡng thêm tình cảm chân chính với những người thợ.
Do yêu cầu công việc có mối quan hệ rộng với các trí thức yêu nước của các nhà xuất bản, các tổ chức chính trị đương thời, Nguyễn Đức Cảnh đã đến với Nam Đồng Thư xã - nhà xuất bản ra đời cuối năm 1926 đầu năm 1927 ở Hà Nội, của nhóm thanh niên yêu nước do Phạm Tuấn Tài đứng đầu, chuyên in sách báo tiến bộ nhằm mục đích cổ vũ mạnh mẽ lòng yêu nước theo chủ nghĩa dân tộc. Nhưng phải chăng Nguyễn Đức Cảnh đã sớm nhận thức ra tổ chức này không có đường lối chính trị rõ ràng, như người sáng lập ra nó sau này đã viết: “...tư tưởng và chủ trương của Đảng này cũng lung lay, không thống nhất”. Bởi vậy, khi được tham gia lớp học chính trị tại Quảng Châu (Trung Quốc) tìm hiểu đường lối của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, Nguyễn Đức Cảnh đã tự nguyện gia nhập tổ chức cách mạng đó. Đây là bước ngoặt có tính chất quyết định của cuộc đời Nguyễn Đức Cảnh, từ đây bắt đầu cuộc sống, chiến đấu cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc.
Sau khi kết thúc lớp học (2/1927), Nguyễn Đức Cảnh về Hà Nội cùng với các đồng chí của mình khẩn trương bắt tay ngay vào việc củng cố, xây dựng và phát triển về tổ chức của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hà Nội. Tháng 3/1927 thành lập được Kỳ bộ Bắc Kỳ và tháng 6/1927 thành lập tỉnh bộ Hà Nội do Nguyễn Danh Đới làm bí thư; Nguyễn Đức Cảnh tham gia Ban Chấp hành Kỳ bộ. Anh cùng các đồng chí khác chăm lo mở lớp học chính trị nhằm cung cấp cán bộ lãnh đạo cho phong trào ngày càng phát triển. Vì vậy, ngoài kiến thức tiếp thu được ở lớp học tại Quảng Châu, Nguyễn Đức Cảnh cùng Ngô Gia Tự, Trịnh Đình Cửu đã giành nhiều thời gian tham khảo các loại sách kinh điển của Mác, Lênin, tìm đọc các tài liệu về hậu quả của chính sách bóc lột vơ vét của thực dân Pháp và các công ty tư bản về vốn đầu tư, lãi suất, tiền lương, luật lao động, số lượng công nhân... nhằm cung cấp cho học viên thấy rõ được bản chất của tư bản Pháp và vì sao nhân dân ta phải làm cách mạng để tự giải phóng mình khỏi ách nô lệ. Chính vì vậy, hiểu biết, nhận thức cách mạng của học viên được nâng cao. Vào đầu năm 1928, Kỳ bộ Bắc kỳ trao trọng trách cho Nguyễn Đức Cảnh làm bí thư tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng. Anh đã mở nhiều lớp học chính trị và lao động tại các nhà máy, xí nghiệp. Đồng chí Hạ Bá Cang (Hoàng Quốc Việt) là thợ tiện ở xưởng cơ khí Ca rông được Nguyễn Đức Cảnh kết nạp đã cho biết: “...Anh Nguyễn Đức Cảnh còn trẻ lắm. Người mảnh khảnh, rất nhanh, là một trong những đồng chí có lý luận lúc bấy giờ. Anh phụ trách tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng. Anh nói chuyện với tôi về lao động, về công nhân với tư bản, về giá trị thặng dư. Tôi nghe anh nói đến đâu thấm vào óc đến đấy như hòn phấn khô mà ngấm nước”. Không những thế, Nguyễn Đức Cảnh còn hết lòng chỉ dẫn các đồng chí của mình tham gia vào các cuộc tranh luận kịch liệt với đảng viên của Việt Nam Quốc Dân Đảng về chính trị và tư tưởng. Chính sự giác ngộ đúng đắn về tổ chức cách mạng mà họ đã tự nguyện tham gia, cũng là một động lực dẫn đến bùng nổ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động ngày càng phát triển mạnh mẽ và có hiệu quả thiết thực. Năm 1928, chỉ riêng Hải Phòng đã nổ ra 20 cuộc đấu tranh không chỉ của giai cấp công nhân, mà có cả giới tiểu thương, học sinh như: bãi công của công nhân Hãng dầu Pháp Á, Xưởng cơ khí Ca rông, nhà máy tơ...Ngoài ra còn có cuộc bãi thị của giới tiểu thương chợ Sắt, bãi khoá của học sinh trường Kỹ nghệ thực hành. Trong đó, tiêu biểu là cuộc đấu tranh của gần 2000 công nhân ở nhà máy xi măng Hải Phòng do đồng chí Nguyễn Đức Cảnh trực tiếp lãnh đạo, đã buộc bọn chủ phải chấp nhận yêu cầu tăng lương của họ. Chính vì vậy, quảng đại quần chúng ngày càng tin tưởng vào sự lãnh đạo của tỉnh bộ Hải Phòng do đồng chí Nguyễn Đức Cảnh lãnh đạo.
Nhà máy xi măng Hải Phòng (ảnh tư liệu BTLSQG).
Cùng vào thời điểm trên, Kỳ bộ Bắc kỳ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên khẳng định phong trào công nhân chưa mạnh, phần lớn hội viên xuất thân từ tiểu tư sản tri thức, cần phải đưa vào nhà máy, hầm lò, đồn điền là nới yết hầu kinh tế của thực dân Pháp nhằm tăng cường vận động công nhân. Nguyễn Đức Cảnh và Ngô Gia Tự là linh hồn của cuộc vận động đó - phong trào “vô sản hoá”, để tự cải tạo mình, theo hình ảnh của giai cấp công nhân vì: “công nông là chủ cách mệnh, công nông là gốc cách mệnh”.
Anh sớm đến với giai cấp công nhân, lại là người lãnh đạo cao nhất ở Hải Phòng nên nắm chắc được điểm mạnh, điểm yếu của phong trào. Do đó, Nguyễn Đức Cảnh tập trung trí tuệ, quyết tâm cao độ và bằng mọi biện pháp phải xoá được “điểm trắng” vì toàn bộ vùng đông bắc Bắc bộ chưa có hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, trong đó có khu công nghiệp khai thác than - trung tâm lớn nhất của giai cấp công nhân Việt Nam có đến 54.955 người, đang phải làm việc, lao động cật lực và bị bóc lột tới tận xương tuỷ.
Bởi vậy, Nguyễn Đức Cảnh cử nhiều hội viên chia thành các nhóm đi “vô sản hoá” tại các nhà máy, xí nghiệp và các trung tâm khai thác than ở vùng mỏ. Trong đó, có Nguyễn Văn Cừ (sau này trở thành Tổng bí thư của Đảng thời kỳ 1938 - 1940) đã lao động tại mỏ Vàng Danh - nơi có nhiều khó khăn nhất của vùng than Đông Bắc. Chính vì vậy, hàng loạt các chi bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã được thành lập và kết nạp được nhiều anh chị em công nhân mỏ ở Vàng Danh - Mạo Khê - Uông Bí - Hồng Gai - Hà Lầm - Hà Tu - Cẩm Phả - Cửa Ông. Sau này, chuyển thành chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng, Đảng Cộng sản Việt Nam. Đây là bước chuyển biến lớn có tính chất bước ngoặt của phong trào công nhân khu mỏ Đông Bắc. Đó cũng là nguyên nhân thắng lợi của các cuộc đấu tranh bùng nổ mạnh mẽ trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Đồng thời ghi nhận công lao to lớn, sư chỉ đạo tài tình của Bí thư Đảng bộ Hải Phòng - Nguyễn Đức Cảnh.
Tuy giữ trọng trách lớn, Nguyễn Đức Cảnh không bao giờ quên nghĩa vụ của bản thân trong phong trào “vô sản hoá”, đã tự nguyện lao động quên mình tại xưởng cơ khí Ca rông ở Hải Phòng. Đồng thời trực tiếp lãnh đạo một số cuộc bãi công của công nhân kéo xe tay, nhà máy tơ, nhà máy chai...vào năm 1929. Đặc biệt, tại chính nơi mình đang phải lao động ngày đêm, đã vận động được trên dưới 2000 công nhân cơ khí đình công phản đối chủ đuổi công nhân. Cuộc đấu tranh ấy kéo dài 4 ngày liền, buộc chủ phải giải quyết yêu sách đó. Bởi vậy, góp phần động viên, khích lệ anh chị em công nhân quyết tâm đoàn kết cùng nhau đấu tranh mới giành được thắng lợi và củng cố niềm tin của họ đối với sự lãnh đạo của tổ chức Đảng vừa mới ra đời sẽ dẫn dắt mình thoát khỏi bị áp bức bóc lột lầm than của giai cấp thống trị.
Đào Phiếu (Nguyên Phó giám đốc BTCMVN)
