Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu) – Người chỉ huy đứng sau những trận đánh của Biệt động Sài Gòn

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Sài Gòn, Gia Định; đặc biệt giai đoạn 1960–1975.
1. Tư Chu – cái tên gắn với Biệt động Sài Gòn

Nguyễn Đức Hùng, bí danh Tư Chu, sinh năm 1928, quê Hậu Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh. Ông vào Sài Gòn từ nhỏ và tham gia cách mạng từ năm 1945. Sau này, ông trở thành Chỉ huy trưởng lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định, rồi giữ chức Phó Tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu Sài Gòn – Gia Định.

Tên tuổi Tư Chu gắn với một nhiệm vụ đặc biệt:

xây dựng một lực lượng có thể chiến đấu ngay giữa trung tâm đô thị do đối phương kiểm soát.

Không có chiến hào rộng lớn.

Không có hậu phương an toàn ngay phía sau.

Người lính biệt động phải sống như một người dân bình thường, giữ bí mật về thân phận và chỉ xuất hiện khi nhiệm vụ bắt đầu.

Chú thích ảnh: Chân dung Đại tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu). Nguồn tư liệu được các cơ quan báo chí và NXB Tổng hợp TP.HCM sử dụng khi giới thiệu về ông.

2. Một lực lượng chiến đấu ngay trong lòng thành phố

Biệt động Sài Gòn không phải một lực lượng lớn về quân số.

Điểm mạnh của họ nằm ở tổ chức bí mật, khả năng cơ động và cách đánh bất ngờ.

Tư Chu cùng các cán bộ chỉ huy phải xây dựng lực lượng trong một môi trường mà đối phương kiểm soát rất chặt.

Người chiến sĩ có thể là một người dân bình thường vào ban ngày.

Nhưng khi nhận nhiệm vụ, người ấy trở thành chiến sĩ biệt động.

Để làm được điều đó cần cả một hệ thống:

cơ sở bí mật,

hầm chứa vũ khí,

người giao liên,

người bảo vệ,

người vận chuyển,

và những gia đình chấp nhận nguy hiểm để che giấu cán bộ.

Cuốn hồi ký Biệt động Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định trong 30 năm chiến tranh giải phóng (1945–1975) do chính Nguyễn Đức Hùng biên soạn ghi lại quá trình hình thành và phát triển của lực lượng này.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về không gian hoạt động và cơ sở bí mật của Biệt động Sài Gòn. Không gán danh tính Nguyễn Đức Hùng cho các nhân vật trong ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.

3. Nghệ thuật đánh trong lòng đô thị

Điều đặc biệt của Biệt động Sài Gòn là họ phải giải bài toán mà chiến trường thông thường không có.

Làm sao đưa vũ khí vào thành phố?

Làm sao cất giấu?

Làm sao tiếp cận mục tiêu?

Làm sao đánh?

Và quan trọng nhất:

làm sao tồn tại sau trận đánh?

Tư Chu là một trong những người trực tiếp tham gia xây dựng phương thức tác chiến ấy.

Không phải tất cả nhiệm vụ đều nhằm tiêu diệt thật nhiều đối phương.

Có những nhiệm vụ nhằm phá hủy một mục tiêu.

Có nhiệm vụ nhằm gây chấn động.

Có nhiệm vụ nhằm mở đường cho lực lượng khác.

Và có những trận đánh mà người biệt động biết trước rằng sau khi nổ súng, khả năng trở về là cực kỳ thấp.

4. Những căn hầm nằm ngay giữa Sài Gòn

Một trong những yếu tố quyết định sự tồn tại của Biệt động là cơ sở bí mật.

Vũ khí phải được đưa vào thành phố trước.

Sau đó phải giấu ở những nơi mà đối phương không thể phát hiện.

Nhà dân.

Gác xép.

Kho hàng.

Hầm ngầm.

Những địa điểm nhìn bên ngoài hoàn toàn bình thường.

Nhưng bên dưới hoặc phía sau có thể là một kho vũ khí phục vụ một trận đánh lớn.

Để xây dựng được mạng lưới như vậy, người chỉ huy phải có khả năng tổ chức và bảo mật rất cao.

Đó chính là một phần công việc của Tư Chu.

5. Người chỉ huy không thể chỉ biết chiến đấu

Tư Chu không chỉ quan tâm đến cách đánh.

Ông phải nghĩ đến con người.

Ai đủ khả năng hoạt động bí mật?

Ai có thể chịu đựng được sức ép?

Ai có thể giữ bí mật?

Ai có thể vận chuyển vũ khí?

Ai có thể tiếp cận mục tiêu?

Và sau trận đánh, ai sẽ đưa người bị thương ra ngoài?

Đây là lý do lịch sử Biệt động Sài Gòn không thể chỉ kể bằng danh sách các trận đánh.

Đằng sau mỗi trận đánh là một mạng lưới con người.

Và phía sau mạng lưới ấy là những người chỉ huy như Tư Chu.

6. Tết Mậu Thân 1968

Đỉnh cao của lực lượng Biệt động Sài Gòn là Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đây là thời điểm nhiều mũi biệt động đồng loạt đánh vào những mục tiêu quan trọng trong đô thị.

Các mục tiêu nằm ngay trong khu vực trung tâm Sài Gòn.

Đó là những nơi mà bình thường một đơn vị quân sự lớn rất khó tiếp cận.

Nhưng biệt động đã chuẩn bị từ trước.

Vũ khí được đưa vào.

Cơ sở được bố trí.

Lực lượng được phân công.

Và khi thời điểm đến:

các mũi tiến công đồng loạt xuất hiện.

Cuốn hồi ký của Nguyễn Đức Hùng dành phần quan trọng để kể về quá trình hình thành chiến lược tác chiến trong nội thành và đỉnh cao là Mậu Thân 1968.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Biệt động Sài Gòn và chiến trường đô thị trong Tết Mậu Thân 1968. Ảnh được sử dụng để tái hiện bối cảnh lịch sử; danh tính từng chiến sĩ chỉ được xác định khi nguồn ảnh có chú thích cụ thể.

7. Những mũi biệt động tiến vào trung tâm

Trong những ngày Mậu Thân, các đội biệt động phải tiếp cận mục tiêu bằng những con đường đã được chuẩn bị từ trước.

Một số đơn vị đánh vào các cơ quan quan trọng.

Một số đánh các vị trí quân sự.

Một số giữ những địa điểm đã chiếm được.

Mỗi đội có nhiệm vụ riêng.

Nhưng tất cả đều nằm trong một kế hoạch chung.

Đây chính là điều Tư Chu và bộ máy chỉ huy phải tổ chức:

biến những nhóm chiến đấu nhỏ thành một lực lượng có thể hành động đồng thời trong một đô thị khổng lồ.

8. Sự khác biệt giữa biệt động và bộ đội chủ lực

Người lính chủ lực có thể hành quân thành đội hình lớn.

Biệt động thì không.

Người biệt động phải đi từng nhóm nhỏ.

Có thể sử dụng xe dân sự.

Có thể mặc quần áo dân thường.

Có thể giấu vũ khí trong những vật dụng bình thường.

Và chỉ đến khi tiếp cận mục tiêu mới biến thành một đội chiến đấu.

Đó là lý do người chỉ huy Biệt động Sài Gòn phải đặc biệt coi trọng bí mật.

Một sơ suất có thể làm lộ cả đường dây.

Một người bị bắt có thể kéo theo nhiều cơ sở.

Và nếu một kho vũ khí bị phát hiện, cả kế hoạch có thể thất bại.

9. Sau tiếng súng là một cuộc chiến khác

Một trận đánh của biệt động không kết thúc khi mục tiêu bị tấn công.

Đôi khi đó mới là lúc nguy hiểm nhất.

Đối phương phong tỏa khu vực.

Các tuyến đường bị kiểm soát.

Lực lượng an ninh truy tìm.

Những người còn sống phải tìm cách thoát khỏi vòng vây.

Có người hy sinh tại chỗ.

Có người bị bắt.

Có người tìm được đường rút.

Có người được cơ sở che giấu.

Vì thế, người chỉ huy phải tính cả đường vào lẫn đường ra.

Đó là một trong những đặc điểm của nghệ thuật tác chiến biệt động.

10. Tư Chu và những người lính của mình

Một người chỉ huy có thể được nhớ đến bằng những chiến công.

Nhưng Tư Chu còn được đồng đội nhớ bởi vai trò của ông trong việc tổ chức lực lượng.

Báo Quân đội nhân dân từng giới thiệu ông là người được coi như “vị tướng biệt động”, từng giữ cương vị Chỉ huy trưởng lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Đằng sau danh xưng ấy là nhiều năm làm việc âm thầm.

Không phải trận đánh nào cũng có tên ông.

Không phải cơ sở nào cũng được công khai.

Nhưng hệ thống mà ông cùng đồng đội xây dựng đã tồn tại trong suốt nhiều năm chiến tranh.

11. Những người không có tên trong sách

Nếu kể câu chuyện về Tư Chu mà chỉ kể về ông thì vẫn chưa đủ.

Bởi Biệt động Sài Gòn được xây dựng từ hàng nghìn con người.

Có những người phụ nữ vận chuyển vũ khí.

Có những gia đình giấu cán bộ.

Có những người thợ xây hầm.

Có những người lái xe.

Có những giao liên.

Có những thanh niên làm nhiệm vụ trinh sát.

Có những người chỉ biết một phần rất nhỏ của kế hoạch để nếu bị bắt, họ không thể làm lộ toàn bộ mạng lưới.

Nhiều người trong số họ không trở thành nhân vật nổi tiếng.

Nhưng họ là những mắt xích giúp Tư Chu và lực lượng biệt động thực hiện nhiệm vụ.

12. Một cuốn hồi ký đặc biệt

Sau chiến tranh, Nguyễn Đức Hùng tự mình ghi lại lịch sử lực lượng mà ông từng chỉ huy.

Cuốn Biệt động Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định trong 30 năm chiến tranh giải phóng (1945–1975) được xuất bản năm 2016, dày hơn 400 trang.

Đây là một nguồn tư liệu đặc biệt vì tác giả chính là một người từng giữ cương vị chỉ huy lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Sau đó, NXB Trẻ tiếp tục phát hành hồi ký Biệt động Sài Gòn, cũng của chính Nguyễn Đức Hùng, tập trung vào quá trình hình thành lực lượng, chiến lược tác chiến trong nội thành và Mậu Thân 1968.

Đối với dự án của chúng ta, đây là một nguồn rất đáng khai thác, bởi nó mở ra nhiều câu chuyện nhỏ có nhân vật, sự kiện và ký ức cụ thể.

13. Từ Mậu Thân đến những năm cuối chiến tranh

Mậu Thân 1968 không phải là điểm kết thúc của Biệt động Sài Gòn.

Lực lượng tiếp tục hoạt động trong những năm chiến tranh sau đó.

Các phương thức tác chiến được duy trì.

Các mạng lưới cơ sở tiếp tục tồn tại.

Và đến giai đoạn cuối chiến tranh, lực lượng Biệt động tiếp tục được sử dụng trong các nhiệm vụ phục vụ cuộc tiến công vào Sài Gòn.

Tư Chu cũng tiếp tục giữ những cương vị chỉ huy quan trọng trong lực lượng vũ trang Sài Gòn – Gia Định.

14. Người chỉ huy nhìn lại chiến tranh

Điều đáng chú ý trong các hồi ký của Nguyễn Đức Hùng là ông không chỉ kể chiến công.

Ông còn nói về:

đồng đội,

những người đã hy sinh,

những sai lầm,

những khó khăn,

và những suy nghĩ về chiến tranh.

Đó là điều làm hồi ký có giá trị.

Bởi lịch sử không phải lúc nào cũng là những câu chuyện chiến thắng.

Có những nhiệm vụ thất bại.

Có những người không trở về.

Có những kế hoạch phải thay đổi.

Có những người chỉ huy phải đưa ra quyết định trong điều kiện thông tin không đầy đủ.

Nếu kể đúng những điều đó, người đọc mới hiểu được cái giá của chiến tranh.

15. Người đứng sau những trận đánh

Tư Chu không phải người trực tiếp xuất hiện trong mọi trận đánh của Biệt động Sài Gòn.

Nhưng ông là một trong những người xây dựng lực lượng và chỉ huy hệ thống.

Đó là sự khác biệt quan trọng.

Một người lính biệt động có thể chỉ biết nhiệm vụ của đội mình.

Một tổ trưởng có thể chỉ biết mục tiêu.

Nhưng người chỉ huy phải nhìn thấy toàn bộ mạng lưới.

Phải biết lực lượng nào ở đâu.

Phải tính khả năng tiếp tế.

Phải giữ bí mật.

Và phải chuẩn bị cho tình huống xấu nhất.

Đó là công việc của Tư Chu.

16. Sài Gòn – chiến trường ngay sau cánh cửa

Điều khiến câu chuyện Biệt động Sài Gòn trở nên đặc biệt là chiến trường không nằm ở một nơi xa xôi.

Nó nằm ngay trong thành phố.

Một người dân có thể đi trên cùng con đường mà một chiến sĩ biệt động vừa đi qua.

Một căn nhà có thể trông hoàn toàn bình thường nhưng bên dưới có một hầm bí mật.

Một chiếc xe có thể chở hàng hóa.

Nhưng cũng có thể chở vũ khí.

Một quán ăn có thể chỉ là quán ăn.

Nhưng cũng có thể là nơi liên lạc.

Đó là một cuộc chiến mà ranh giới giữa đời sống bình thường và chiến tranh gần như biến mất.

17. Từ những căn hầm đến ngày hòa bình

Ngày 30/4/1975, chiến tranh kết thúc.

Những người từng phải hoạt động bí mật trong lòng Sài Gòn không còn phải che giấu thân phận.

Những căn hầm không còn phải sử dụng để cất vũ khí.

Những con đường từng là nơi truy đuổi trở thành đường phố bình thường.

Và những người lính biệt động có thể bước ra khỏi cuộc chiến.

Nguyễn Đức Hùng sau đó tiếp tục công tác trong quân đội trước khi nghỉ hưu. Ông qua đời năm 2012.

18. Điều còn lại sau cuộc chiến

Một lực lượng biệt động có thể được đánh giá bằng những trận đánh.

Nhưng đối với Tư Chu, di sản lớn hơn có lẽ là cách tổ chức một lực lượng chiến đấu ngay giữa một đô thị bị kiểm soát.

Đó là sự kết hợp giữa:

tổ chức bí mật,

cơ sở nhân dân,

trinh sát,

tình báo,

giao liên,

vũ khí,

và khả năng chiến đấu bất ngờ.

Tất cả những yếu tố đó tạo nên một phương thức tác chiến đặc biệt của chiến tranh Việt Nam.

Lời kết – Người đứng sau những cánh cửa đóng kín

Trong những câu chuyện về chiến tranh Việt Nam, người ta thường nhớ đến những trận đánh lớn.

Những đoàn quân.

Những chiếc xe tăng.

Những lá cờ.

Nhưng ở Sài Gòn có một cuộc chiến khác.

Một cuộc chiến diễn ra sau những cánh cửa đóng kín.

Trong những căn nhà bình thường.

Trong những con hẻm.

Trong những căn hầm bí mật.

Ở đó, người lính không thể mặc quân phục.

Không thể đi thành đội hình lớn.

Không thể để hàng xóm biết mình là ai.

Nguyễn Đức Hùng – Tư Chu – là một trong những người đã dành phần lớn cuộc đời chiến đấu để xây dựng và chỉ huy lực lượng ấy.

Ông không chỉ chỉ huy một trận đánh.

Ông xây dựng một lực lượng.

Tổ chức những con người.

Xây dựng mạng lưới.

Chuẩn bị căn cứ.

Và đưa Biệt động Sài Gòn trở thành một mũi chiến đấu quan trọng giữa lòng đô thị.

Đằng sau Tư Chu là những người mà lịch sử đôi khi chỉ gọi bằng một cái tên rất ngắn:

Biệt động Sài Gòn.

Nhưng mỗi cái tên ấy là một con người.

Một gia đình.

Một tuổi trẻ.

Một cuộc đời.

Có người trở về.

Có người nằm lại.

Có người sống sót nhưng mang theo ký ức chiến tranh suốt phần đời còn lại.

Vì vậy, khi nhớ đến Nguyễn Đức Hùng, chúng ta không chỉ nhớ một người chỉ huy.

Hãy nhớ đến cả những người đã làm việc dưới sự chỉ huy của ông.

Những người vận chuyển vũ khí.

Những người giấu cán bộ.

Những giao liên.

Những chiến sĩ biệt động.

Những người đã chiến đấu trong Mậu Thân 1968 và những năm chiến tranh sau đó.

Và trên hết, hãy nhớ rằng họ đã sống trong một thời đại mà hòa bình chưa phải điều hiển nhiên.

Họ phải chiến đấu để đất nước có một ngày không còn tiếng súng.

Để những căn hầm bí mật trở thành di tích.

Để những con hẻm từng là chiến trường trở thành nơi người dân sinh sống bình thường.

Để Sài Gòn được sống trong hòa bình.

Xin được biết ơn Đại tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Đức Hùng – Tư Chu.

Xin được biết ơn những người lính Biệt động Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định.

Và xin được nhớ đến những con người vô danh đã đứng phía sau họ.

Bởi đôi khi, lịch sử được làm nên không phải bởi những người đứng giữa ánh sáng,

mà bởi những người đã âm thầm giữ bí mật trong bóng tối để một ngày đất nước được bước ra ánh sáng của hòa bình.