Nguyễn Dực – người giữ cho tiếng nói Độc lập vang khắp Ba Đình

Chiều ngày 2 tháng 9 năm 1945, trước khi đọc Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhìn vào những chiếc micro đặt trên lễ đài Ba Đình. Người khẽ thử chiếc micro Philips ở giữa. Đèn báo sáng lên, từ các loa vọng lại một tiếng động khá lớn. Sau đó, câu hỏi giản dị vang trên quảng trường:

“Tôi nói, đồng bào nghe rõ không?”

Từ biển người phía dưới, tiếng trả lời đồng loạt dội lên. Khoảnh khắc ấy trở thành một phần bất tử của ngày khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Phía sau âm thanh tưởng như tự nhiên ấy là công việc của Nguyễn Dực, người chủ một cửa hiệu radio ở phố Hàng Bài và là kỹ thuật viên chịu trách nhiệm toàn bộ hệ thống truyền thanh của buổi lễ.

Nguyễn Dực sinh năm 1921, là con trai út của học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Ông theo học cơ khí tại Trường Kỹ nghệ thực hành nhưng lại đặc biệt say mê vô tuyến điện. Khoảng 20 tuổi, Nguyễn Dực đã làm chủ cửa hiệu sửa chữa và kinh doanh thiết bị vô tuyến điện tại số 43 phố Hàng Bài. Cửa hiệu của ông được xem là một trong những địa chỉ radio lớn của Hà Nội lúc bấy giờ.

Người Hà Nội quen gọi ông bằng cái tên ngắn gọn: Dực Radio.

Trước Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Dực tham gia Hội Hướng đạo sinh, phong trào Truyền bá Quốc ngữ và các hoạt động của Tổng hội Viên chức. Ông thường mang loa, máy tăng âm và micro của cửa hàng đi phục vụ những cuộc họp, buổi tuyên truyền cùng các hoạt động quần chúng.

Đầu năm 1944, nhà cách mạng Xuân Thủy khuyên ông mua thêm thiết bị tốt và cất ở một nơi an toàn để sử dụng khi cần. Lời nhắn ấy khiến Nguyễn Dực âm thầm chuẩn bị. Tháng 3 năm 1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, ông chuyển phần lớn những thiết bị có giá trị từ cửa hàng lên cất giấu tại làng Bái Ân, gần vùng Bưởi của Hà Nội.

Nhờ vậy, khi thời cơ Tổng khởi nghĩa đến, số máy ấy vẫn còn nguyên vẹn.

Ngày 17 tháng 8 năm 1945, Tổng hội Viên chức tổ chức mít-tinh tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Cuộc mít-tinh sau đó trở thành một cuộc biểu dương lực lượng của Việt Minh. Toàn bộ thiết bị truyền thanh được Nguyễn Dực mang từ cửa hiệu riêng đến lắp đặt và trực tiếp vận hành.

Những ngày tiếp theo, ông tham gia chuẩn bị một phương tiện còn mới mẻ với người Việt Nam: đài phát thanh.

Thiết bị Nguyễn Dực lựa chọn gồm một máy phát sóng Crosley công suất 200W, ba máy khuếch đại công suất 40W, mười bộ loa Jensen V10, ba micro Philips cùng nhiều phụ kiện. Chiều 23 tháng 8, ông bắt đầu lắp máy tại một căn phòng trên gác hai của tòa nhà cạnh Bưu điện Hà Nội, nhìn ra hồ Hoàn Kiếm. Ngày 24 tháng 8, ông hoàn thành bộ ăng-ten dài 41 mét.

Lúc 10 giờ sáng ngày 25 tháng 8, Nguyễn Dực ngồi trước micro thực hiện buổi phát thử. Cứ khoảng 30 phút, ông lại thông báo để các địa phương bắt được tín hiệu liên lạc về Hà Nội. Giữa những lần thông báo, máy phát các đĩa nhạc cổ điển. Tin báo tín hiệu nghe rõ lần lượt được gửi về từ Hà Nội và Hưng Yên.

Nhưng nhiệm vụ lớn nhất của Nguyễn Dực vẫn đang ở phía trước.

Ngày 2 tháng 9, ông được giao lắp đặt micro, điện và toàn bộ hệ thống loa cho Lễ Độc lập tại vườn hoa Ba Đình. Phạm vi cần phủ âm thanh rất rộng, từ khu vực gần Nhà thờ Cửa Bắc tới Vườn hoa Cột cờ. Báo Nhân Dân dẫn hồi ức của ông cho biết buổi lễ có hơn hai mươi vạn người tham dự.

Hệ thống thiết bị được đặt trong một chiếc xe chuyên dụng gần Dinh Toàn quyền cũ. Các đường dây được kéo ra những cụm loa đặt quanh quảng trường và các phố lân cận. Trên lễ đài có ba chiếc micro. Nguyễn Dực không đứng trước đám đông mà thường trực ở phía dưới, theo dõi dòng điện và âm thanh phát ra từ từng chiếc loa.

Đó là một trách nhiệm đặc biệt nặng nề. Chỉ một đường dây đứt, một máy khuếch đại trục trặc hoặc một chiếc micro mất tín hiệu cũng có thể khiến hàng vạn người không nghe được lời tuyên bố khai sinh đất nước.

Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh thử micro rồi hỏi đồng bào có nghe rõ không, hệ thống đã đáp ứng chính xác nhiệm vụ của nó. Sau tiếng trả lời từ quảng trường, Người bắt đầu đọc Tuyên ngôn Độc lập. Từng câu, từng chữ từ lễ đài được truyền qua hệ thống loa tới biển người đang đứng giữa Ba Đình.

Nguyễn Dực đã góp phần để tiếng nói ấy không chỉ tồn tại trên một tờ giấy hay trong phạm vi nhỏ quanh lễ đài. Nó trở thành tiếng nói chung của một dân tộc vừa giành lại quyền tự quyết.

Sau ngày Độc lập, ông tiếp tục làm việc trong ngành phát thanh. Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Pháp trở về qua Hải Phòng rồi đi tàu hỏa tới ga Hàng Cỏ, Nguyễn Dực lại được giao tổ chức việc truyền thanh trên hành trình đón Người. Vì không đủ loa, ông đề nghị người dân Hà Nội mang máy thu thanh của gia đình đến đặt tại các ổ điện được lắp dọc đường. Số người hưởng ứng nhiều đến mức lượng máy đem tới còn vượt quá số ổ cắm đã chuẩn bị.

Nguyễn Dực qua đời vào tháng 1 năm 2000, thọ 80 tuổi. Ông không phải người đứng trên lễ đài, cũng không xuất hiện ở vị trí trung tâm trong những bức ảnh lịch sử. Công việc của ông nằm trong những đường dây, chiếc micro, máy tăng âm và các cụm loa ít được chú ý.

Nhưng chiều 2 tháng 9 năm 1945, nếu không có những con người làm việc phía sau lễ đài như Nguyễn Dực, lời tuyên bố Độc lập khó có thể vang rõ tới biển người tại Ba Đình.

Lịch sử đôi khi được ghi lại bằng những lời nói lớn lao. Song để những lời ấy đến được với nhân dân, cần có cả bàn tay, kiến thức và trách nhiệm của những con người thầm lặng.