Nguyễn Hồng Nhị – Người mở cánh cửa lịch sử trên bầu trời MiG-21

Có những con người đi qua chiến tranh không chỉ để lại một cái tên, mà còn để lại phía sau mình cả một khoảng trời ký ức. Với Không quân nhân dân Việt Nam, Nguyễn Hồng Nhị là một con người như thế. Cuộc đời ông gắn với những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi bầu trời miền Bắc trở thành một mặt trận nóng bỏng và những người lính bay phải đối đầu với một lực lượng không quân có ưu thế vượt trội về phương tiện, quy mô và kinh nghiệm.

Nhưng trong cuộc đối đầu tưởng như chênh lệch ấy, những phi công Việt Nam đã viết nên một câu chuyện đặc biệt bằng lòng quả cảm, bản lĩnh và trí tuệ. Và Nguyễn Hồng Nhị chính là một trong những người đã góp phần làm nên câu chuyện ấy.

Nguyễn Hồng Nhị sinh ngày 22 tháng 12 năm 1936 tại Hoài Sơn, Hoài Nhơn, Bình Định. Tháng 5 năm 1952, khi tuổi đời còn rất trẻ, ông nhập ngũ. Từ một người lính, ông dần được lựa chọn vào lực lượng không quân non trẻ của Việt Nam và được cử sang Liên Xô học lái máy bay chiến đấu. Trong những năm 1961–1965, ông thuộc lớp phi công Việt Nam đầu tiên được đào tạo để làm chủ máy bay MiG-21 – loại máy bay tiêm kích hiện đại lúc bấy giờ.

Ngày trở về Tổ quốc cũng là lúc chiến tranh trên bầu trời miền Bắc bước vào giai đoạn ngày càng ác liệt. Với những phi công như Nguyễn Hồng Nhị, từng giờ huấn luyện không còn đơn thuần là những bài học trên thao trường. Phía trước họ là một cuộc chiến thật sự, nơi mỗi lần cất cánh đều có thể là một lần đối mặt với hiểm nguy.

Đầu năm 1966, Nguyễn Hồng Nhị bắt đầu trực ban chiến đấu trên MiG-21. Và rồi ngày 4 tháng 3 năm 1966 trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam.

Hôm ấy, giữa bầu trời miền Bắc, những chiếc MiG-21 lần đầu tiên bước vào cuộc chiến đấu thực sự. Nguyễn Hồng Nhị được giao nhiệm vụ xuất kích. Khi máy bay vút lên khỏi đường băng, phía trước ông không chỉ là một mục tiêu, mà còn là thử thách đối với cả một thế hệ phi công Việt Nam đang lần đầu đưa loại máy bay chiến đấu hiện đại này vào trận.

Cuộc chạm trán diễn ra ở độ cao lớn. Trong điều kiện chiến đấu khắc nghiệt, Nguyễn Hồng Nhị đã hoàn thành nhiệm vụ và trở về an toàn. Chiếc MiG-21 do ông điều khiển trở thành chiếc máy bay đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam sử dụng trong chiến đấu để lập công trước máy bay Mỹ. Chiến công ngày 4 tháng 3 năm 1966 mở đầu cho một chương mới của cuộc chiến đấu trên không và trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử MiG-21 tại Việt Nam.

Từ đó, cái tên Nguyễn Hồng Nhị ngày càng gắn với những trận không chiến ác liệt. Ông không chỉ phải đối mặt với những phi công giàu kinh nghiệm của đối phương mà còn phải chiến đấu trong điều kiện lực lượng ta nhỏ hơn nhiều về quy mô. Các phi đội Việt Nam thường chỉ xuất kích với số lượng ít, trong khi máy bay Mỹ có thể tổ chức những đội hình lớn. Chính sự chênh lệch ấy càng đòi hỏi người phi công phải có bản lĩnh, khả năng phán đoán nhanh và tinh thần chiến đấu kiên cường.

Trong những năm 1966–1968, Nguyễn Hồng Nhị liên tục tham gia chiến đấu. Hơn 100 lần xuất kích trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông được ghi nhận với 8 chiến công bắn rơi máy bay đối phương. Năm 1969, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng điều làm nên Nguyễn Hồng Nhị không chỉ nằm ở những con số của chiến công. Đằng sau mỗi lần cất cánh là những giờ phút căng thẳng, là sự sống và cái chết cách nhau trong gang tấc, là trách nhiệm của một người lính trước bầu trời Tổ quốc.

Có một thời điểm, ông từng trải qua một trận chiến mà theo những hồi ức được ghi lại, bản thân đã phải trả giá bằng một bài học rất đau đớn. Sau trận đấu ấy, Nguyễn Hồng Nhị tự rút ra cho mình những kinh nghiệm quý giá. Người phi công trẻ hiểu rằng trên bầu trời, lòng dũng cảm thôi chưa đủ; muốn chiến thắng còn phải biết bình tĩnh, biết lựa chọn thời cơ và đặc biệt phải biết vượt lên chính mình. Chính những bài học từ chiến trường đã giúp ông trưởng thành hơn qua từng trận đánh.

Rồi chiến tranh bước sang một giai đoạn mới. Năm 1972, khi cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai diễn ra ác liệt, Nguyễn Hồng Nhị không còn chỉ là người trực tiếp cầm lái. Ông đã trưởng thành thành một người chỉ huy.

Trên cương vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân 927, ông cùng tập thể lãnh đạo, chỉ huy đơn vị tổ chức chiến đấu trong một năm 1972 đặc biệt khốc liệt. Chỉ trong tám tháng, từ tháng 4 đến tháng 12 năm 1972, Trung đoàn 927 được ghi nhận đã bắn rơi 39 máy bay Mỹ, chiếm khoảng một nửa thành tích của bộ đội không quân trong thời gian này.

Đó là một bước chuyển quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Hồng Nhị: từ một người trực tiếp viết nên những chiến công trên bầu trời trở thành người tổ chức, huấn luyện và dẫn dắt cả một tập thể chiến đấu. Những kinh nghiệm của người phi công từng trải qua những ngày đầu của MiG-21 được ông truyền lại cho thế hệ sau, để những người lính bay tiếp tục trưởng thành giữa những tháng năm khói lửa.

Sau chiến tranh, người phi công năm nào tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị trong lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam, trong đó có chỉ huy Sư đoàn 370, Phó Tư lệnh – Tham mưu trưởng Quân chủng Không quân. Sau đó, ông chuyển sang công tác trong ngành hàng không dân dụng và từng giữ cương vị Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam.

Chiến tranh đã lùi xa, những sân bay năm nào dần trở lại với nhịp sống bình yên. Những tiếng động cơ từng xé ngang bầu trời miền Bắc chỉ còn vang lên trong ký ức của những người đã đi qua thời hoa lửa. Nhưng đối với Nguyễn Hồng Nhị, những năm tháng ấy chắc hẳn không bao giờ thực sự mất đi. Chúng nằm trong ký ức về đồng đội, trong những chuyến bay, trong những lần trở về sau mỗi trận đánh và trong cả những người đã không thể trở về.

Ngày 25 tháng 11 năm 2021, Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Hồng Nhị qua đời sau một thời gian lâm bệnh, hưởng thọ 84 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một trong những phi công tiêu biểu thuộc thế hệ đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam, nhưng không thể khép lại những ký ức mà ông để lại cho lịch sử.

Có lẽ, khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Hồng Nhị, điều đáng nhớ nhất không chỉ là tám chiến công trên bầu trời hay những cương vị mà ông từng đảm nhiệm. Điều đáng nhớ hơn cả là hình ảnh một thế hệ người Việt Nam đã bước vào cuộc chiến với những gì mình có, học cách làm chủ bầu trời từ con số gần như bắt đầu, rồi từng bước biến những chiếc MiG-21 thành một phần của huyền thoại Không quân nhân dân Việt Nam.

Từ một người lính trẻ quê Bình Định đến người phi công đầu tiên dùng MiG-21 lập chiến công trong chiến đấu, từ những giờ phút căng thẳng trên bầu trời đến vị trí của một người chỉ huy, cuộc đời Nguyễn Hồng Nhị là một hành trình dài được viết bằng lòng yêu nước, ý chí và sự hy sinh của cả một thế hệ.

Bầu trời năm xưa giờ đã bình yên. Nhưng mỗi khi nhìn lên khoảng trời xanh ấy, người ta vẫn có thể nhớ về những người lính bay đã từng gửi tuổi thanh xuân của mình vào đó. Trong những ký ức ấy, Nguyễn Hồng Nhị vẫn hiện lên như một biểu tượng của thế hệ phi công đã mở những cánh cửa đầu tiên cho Không quân nhân dân Việt Nam bước vào cuộc chiến trên không – một con người của “một thời hoa lửa”, nơi lòng quả cảm và trí tuệ Việt Nam đã được thử thách giữa tầng không, để rồi lưu lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử dân tộc.