Nguyễn Hữu Cảnh – Danh tướng mở cõi và kiến thiết vùng đất Nam Bộ
Trong tiến trình mở mang bờ cõi và khẳng định chủ quyền lãnh thổ của dân tộc Việt Nam, vùng đất phương Nam trù phú ngày nay mang đậm dấu ấn công lao to lớn của các bậc tiền nhân khai hoang lập ấp. Tiêu biểu và xuất sắc nhất trong số đó là Nguyễn Hữu Cảnh – vị danh tướng tài ba dưới thời các chúa Nguyễn, người đã trực tiếp thiết lập hệ thống hành chính và đặt nền móng vững chắc cho vùng đất Sài Gòn – Gia Định và Nam Bộ.
Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700), tên thật là Nguyễn Hữu Kính, sinh tại xã Chương Tín, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Ông sinh ra trong một gia đình võ tướng lừng lẫy, có truyền thống trung hưng triều đình chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng dũng mãnh, thông minh, tinh thông võ nghệ và sớm bộc lộ tài năng quân sự xuất chúng.
Sự nghiệp vĩ đại nhất gắn liền với tên tuổi Nguyễn Hữu Cảnh chính là chuyến công cán kinh lý và thiết lập chủ quyền tại phương Nam vào năm 1698:
Kinh lý và lập ra phủ Gia Định (1698): Nhận thấy vùng đất Đồng Nai – Sài Gòn lúc bấy giờ đã có đông đảo lưu dân người Việt cùng các cộng đồng cư dân khác đến khai phá nhưng chưa có bộ phận quản lý chính thức, chúa Nguyễn Phúc Chu đã cử Nguyễn Hữu Cảnh làm Hiệp trấn mang quân đi kinh lý phương Nam. Ông đã khôn khéo thu phục nhân tâm, ổn định đời sống nhân dân và chính thức thành lập phủ Gia Định, chia đất Phước Long thành huyện Trấn Biên (Biên Hòa) và đất Kha Lạp thành huyện Phước Long (Gia Định). Sự kiện này đánh dấu mốc son lịch sử chính thức sáp nhập vùng đất Nam Bộ vào bản đồ Đại Việt.
Tài năng quân sự và giữ gìn biên cương: Trước đó, với tư cách là một đại tướng, ông đã lập nhiều chiến công hiển hách trong việc bảo vệ biên giới phía Nam, dẹp yên các cuộc nổi dậy và củng cố vững chắc sức mạnh quân sự của Đàng Trong, khiến các nước láng giềng phải kính nể.
Tấm lòng vì dân và sự ra đi đột ngột: Không chỉ là nhà quân sự giỏi, Nguyễn Hữu Cảnh còn rất quan tâm đến việc an dân, quy tụ lưu dân khai hoang lập ấp, xây dựng chợ búa, chùa chiền và lập ra các định chế xã hội đầu tiên ở phương Nam. Năm 1700, trên đường thu hồi quân về sau khi dẹp loạn ở Chân Lạp, vì lao tâm khổ tứ, ông lâm bệnh nặng và qua đời tại cù lao Phố (Biên Hòa) khi vừa tròn 50 tuổi.
Để tưởng nhớ công lao trời biển của ông, nhân dân Nam Bộ đã lập đền thờ khắp nơi (tiêu biểu là đền thờ ở Biên Hòa và TP. Hồ Chí Minh). Tên tuổi của ông cũng được đặt cho nhiều con đường lớn tại TP. Hồ Chí Minh như một sự tri ân vĩnh cửu của hậu thế đối với "người mở cõi".
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Hữu Cảnh, thế hệ hôm nay luôn kính cẩn nghiêng mình trước một danh tướng tài ba, người đã mở ra không gian sinh tồn mới, tạo nên một miền Nam giàu đẹp và văn minh trong dải đất hình chữ S.
