Nguyễn Hữu Huân – Dấu son trong lịch sử chống Pháp ở Nam Kỳ

Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân – Người anh hùng bất khuất của đất Nam Kỳ

Nguyễn Hữu Huân, thường được nhân dân kính trọng gọi là Thủ khoa Huân, là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ vào nửa sau thế kỷ XIX. Ông không chỉ là một nhà Nho đỗ đạt, một nhà giáo mà còn là một lãnh tụ nghĩa quân giàu lòng yêu nước, dành phần lớn cuộc đời để chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp. Cuộc đời ông là câu chuyện về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và tinh thần bất khuất trước kẻ thù.

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại vùng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, nay thuộc khu vực Mỹ Tịnh An, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng là người thông minh, ham học và có chí khí. Ông theo học chữ Hán và sớm thể hiện năng lực của một nhà Nho. Năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, ông tham dự kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định và đỗ đầu. Vì đạt danh hiệu Thủ khoa nên từ đó nhân dân gọi ông là Thủ khoa Huân. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Giáo thụ, đảm nhiệm công việc giáo dục và đào tạo Nho học ở địa phương.

Nếu cuộc đời chỉ dừng lại ở con đường học hành và làm quan, Nguyễn Hữu Huân có lẽ đã trở thành một nhà Nho bình thường của triều Nguyễn. Nhưng lịch sử đất nước đã đưa ông sang một con đường khác. Từ năm 1859, khi quân Pháp bắt đầu mở rộng cuộc xâm lược Nam Kỳ, nhiều vùng đất quê hương ông rơi vào cảnh chiến tranh. Trước tình cảnh đất nước bị ngoại bang xâm chiếm, Nguyễn Hữu Huân không lựa chọn cuộc sống yên ổn mà quyết định từ bỏ con đường công danh, đứng lên chiêu mộ nghĩa quân chống Pháp.

Khoảng những năm 1861 trở đi, ông cùng nhiều thủ lĩnh nghĩa quân tổ chức lực lượng hoạt động ở vùng Tân An, Mỹ Tho và Định Tường. Ông từng phối hợp với những người yêu nước nổi tiếng như Võ Duy Dương, Trương Định và Âu Dương Lân. Nghĩa quân chủ yếu dựa vào sự ủng hộ của nhân dân, tận dụng địa hình sông nước Nam Bộ để tổ chức những trận đánh và hoạt động chống quân Pháp. Mặc dù vũ khí và lực lượng đều kém xa đối phương, Nguyễn Hữu Huân vẫn kiên trì chiến đấu.

Sau khi triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Bộ vẫn tiếp tục. Nguyễn Hữu Huân liên kết với lực lượng của Trương Định. Khi căn cứ Tân Hòa của Trương Định bị quân Pháp tấn công, các lực lượng nghĩa quân phải phân tán. Nguyễn Hữu Huân tiếp tục đưa lực lượng về vùng Tân An, Thuộc Nhiêu rồi tìm cách phối hợp với các lực lượng kháng chiến khác.

Trong quá trình chiến đấu, Nguyễn Hữu Huân nhiều lần rơi vào tình thế nguy hiểm. Khoảng năm 1863, ông bị quân Pháp bắt. Sau đó, ông bị đưa đi lưu đày ở nước ngoài. Những năm tháng bị giam giữ và lưu đày không làm thay đổi ý chí của ông. Khi có cơ hội trở về Nam Kỳ khoảng năm 1870, ông lại tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của Pháp và tiếp tục trở về vùng An Giang để gây dựng lực lượng chống giặc.

Trở về quê hương, Nguyễn Hữu Huân một lần nữa bước vào cuộc chiến đấu đầy gian khổ. Ông tiếp tục liên kết với những người yêu nước và tổ chức lực lượng ở vùng An Giang, Thất Sơn rồi trở về khu vực Mỹ Tho – Định Tường. Cùng với Âu Dương Lân, ông tập hợp nghĩa quân và nhận được sự ủng hộ của đông đảo nhân dân. Tuy nhiên, lúc này thực dân Pháp đã củng cố mạnh mẽ bộ máy cai trị và quân sự ở Nam Kỳ. Nghĩa quân thiếu vũ khí, thiếu lực lượng và gặp nhiều khó khăn trong việc phối hợp. Pháp vừa sử dụng quân sự, vừa tìm cách mua chuộc, dụ hàng và chia rẽ lực lượng nghĩa quân.

Đến năm 1875, phong trào của Nguyễn Hữu Huân ngày càng gặp nhiều khó khăn. Sau một trận thất bại ở Bình Cách, ông cùng tùy tùng tìm đường rút về Chợ Gạo với ý định tìm đường ra Bình Thuận. Tuy nhiên, một thuộc tướng của ông bị quân Pháp mua chuộc và dẫn đường để bắt ông. Ngày 15 tháng 5 năm 1875, Nguyễn Hữu Huân bị bắt tại khu vực Chợ Gạo và bị giải về Mỹ Tho.

Quân Pháp tìm mọi cách dụ ông đầu hàng, nhưng ông nhất quyết không khuất phục. Sau nhiều lần thuyết phục không thành, chính quyền Pháp quyết định xử tử ông. Trong những ngày cuối cùng của cuộc đời, ông vẫn giữ thái độ bình tĩnh và hiên ngang. Ông chuẩn bị tinh thần đón nhận cái chết và để lại thơ văn thể hiện lòng yêu nước, khí tiết và nỗi đau của một người chứng kiến quê hương rơi vào tay ngoại bang.

Ngày 19 tháng 5 năm 1875, Nguyễn Hữu Huân bị đưa từ Mỹ Tho về quê nhà Mỹ Tịnh An và bị hành quyết. Ông hy sinh khi mới khoảng 45 tuổi. Cái chết của ông không làm người dân quên đi tên tuổi của một người đã dành cả cuộc đời để chống giặc. Ngược lại, hình ảnh Thủ khoa Huân càng trở nên thiêng liêng trong lòng nhân dân Nam Bộ.

Nguyễn Hữu Huân không chỉ là một người lãnh đạo nghĩa quân mà còn là một người có tài văn chương. Thơ văn của ông thể hiện sâu sắc lòng yêu nước, tinh thần trung nghĩa, nỗi đau mất nước và ý chí không chịu khuất phục. Ở ông có sự kết hợp giữa hình ảnh của một nhà Nho, một nhà giáo, một nhà thơ và một người chiến sĩ. Con đường từ một người đỗ Thủ khoa đến một lãnh tụ nghĩa quân cho thấy sự chuyển biến lớn lao của một trí thức trước vận mệnh đất nước.

Cuộc kháng chiến của Nguyễn Hữu Huân cuối cùng không giành được thắng lợi về mặt quân sự. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất trong sự nghiệp của ông không nằm ở số trận thắng hay những vùng đất ông giữ được, mà nằm ở tinh thần kiên quyết chống ngoại xâm và không chịu đầu hàng. Ông từng bị bắt, bị lưu đày, nhưng khi trở về vẫn tiếp tục chiến đấu. Đến khi bị bắt lần cuối, ông vẫn từ chối đầu hàng và chấp nhận cái chết.

Sau khi ông hy sinh, nhân dân lập mộ và đền thờ để tưởng nhớ. Tên tuổi Thủ khoa Huân trở thành một biểu tượng của lòng yêu nước và khí tiết của người dân Nam Bộ trong buổi đầu chống thực dân Pháp. Ngày nay, khu mộ và đền thờ ông ở Tiền Giang là nơi nhân dân đến tưởng niệm và tìm hiểu về một nhân vật lịch sử tiêu biểu của quê hương.

Cuộc đời Nguyễn Hữu Huân có thể gói gọn trong một hành trình đầy gian nan: từ một người học trò, trở thành Thủ khoa, rồi làm nhà giáo, sau đó từ bỏ công danh để chống giặc; bị bắt và lưu đày nhưng vẫn trở về chiến đấu; cuối cùng hy sinh mà không chịu khuất phục. Chính tinh thần ấy đã làm nên giá trị bất tử của hình tượng Thủ khoa Huân trong lịch sử dân tộc.

Nguyễn Hữu Huân có thể thất bại trong cuộc chiến về quân sự, nhưng ông không thất bại về khí tiết. Tấm gương của ông nhắc nhở các thế hệ sau về lòng yêu quê hương, ý thức bảo vệ đất nước và sự kiên định trước những thử thách của lịch sử.