Nguyễn Hữu Huân – Người thầy đồ cầm gươm giữa buổi loạn lạc

Ông sinh ra trong một gia đình nho học ở vùng đất Định Tường. Ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Hữu Huân đã nổi tiếng là người thông minh, chăm chỉ đèn sách và sớm bộc lộ khí chất hơn người. Trong bối cảnh xã hội phong kiến lúc bấy giờ, con đường khoa cử được xem là lối đi duy nhất để lập thân, lập nghiệp và giúp đời. Với sự miệt mài học tập, năm 1852,ông dự thi Hương và đỗ đầu, được triều đình bổ dụng là quan, nhân dân kính trọng gọi ông bằng cái tên thân thuộc Thủ Khoa Huân.

Tuy nhiên, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, chiếm thành Gia Định và mở rộng thế lực ra các tỉnh Nam Kỳ, vận mệnh đất nước đứng trước thử thách nghiêm trọng. Trước cảnh quân xâm lược giày xéo quê hương, nhân dân rơi vào cảnh lầm than, trong khi triều đình nhà Nguyễn ngày càng nhu nhược, liên tiếp ký các hiệp ước nhượng đất cầu hòa, Thủ Khoa Huân không thể làm ngơ. Đối với ông, làm quan mà không bảo vệ được dân, không giữ được nước thì chiếc mũ áo ấy cũng không còn ý nghĩa.

Từ đó, Thủ Khoa Huân rời bỏ quan trường, trở về quê chiêu mộ nghĩa sĩ, tham gia phong trào kháng Pháp của nhân dân Nam Bộ. Với uy tín của một người đỗ đạt, đạo đức trong sáng và tinh thần cương trực, ông nhanh chóng tập hợp được lực lượng đông đảo gồm nông dân, văn thân và những người yêu nước. Dưới sự lãnh đạo của ông, nhiều hoạt động chống Pháp được tổ chức, gây không ít khó khăn cho quân xâm lược trong việc bình định vùng Định Tường – Mỹ Tho.

Không chỉ trực tiếp chỉ huy nghĩa quân, Thủ Khoa Huân còn là người truyền lửa tinh thần cho quần chúng. Ông dùng chính kiến thức Nho học và đạo lý trung nghĩa để khơi dậy lòng yêu nước, cổ vũ nhân dân không khuất phục trước kẻ thù. Đối với thực dân Pháp, ông là một cái gai khó nhổ, bởi họ hiểu rằng nếu để những sĩ phu như Thủ Khoa Huân tiếp tục hoạt động, phong trào kháng chiến ở Nam Kỳ sẽ không dễ bị dập tắt.

Trong quá trình hoạt động, ông nhiều lần bị quân Pháp bắt giữ. Chúng tìm mọi cách dụ dỗ, hứa hẹn cho ông chức tước, tiền bạc, thậm chí trọng dụng nếu chịu cộng tác. Trước những lời mua chuộc ấy, Thủ Khoa Huân vẫn giữ thái độ dứt khoát, tỏ rõ lập trường của một người Việt Nam yêu nước, không vì lợi ích cá nhân mà phản bội dân tộc. Có lần, thực dân Pháp tạm thời thả ông về quê với hy vọng ông sẽ khuất phục, nhưng trái lại, ông tiếp tục liên lạc với các lực lượng kháng chiến, âm thầm duy trì ngọn lửa đấu tranh trong nhân dân.

Chính sự kiên định ấy đã khiến thực dân Pháp quyết tâm loại bỏ ông. Năm 1875, Thủ Khoa Huân bị bắt lại và lần này chúng đưa ông ra xử chém công khai tại chợ Mỹ Tho nhằm thị uy, đàn áp tinh thần chống đối của nhân dân. Trước giờ phút sinh tử, ông vẫn giữ dáng vẻ ung dung, bình thản, không một lời van xin. Đối với ông, cái chết không đáng sợ bằng việc sống mà cúi đầu trước kẻ thù.

Cái chết của Thủ Khoa Huân đã gây xúc động mạnh mẽ trong lòng nhân dân Nam Kỳ. Hình ảnh người sĩ phu hiên ngang bước ra pháp trường trở thành biểu tượng của khí tiết và lòng trung nghĩa. Máu của ông đổ xuống không làm phong trào yêu nước lụi tàn, mà ngược lại, càng hun đúc thêm ý chí đấu tranh của các thế hệ sau, tiếp nối con đường chống ngoại xâm giành độc lập dân tộc.

Cuộc đời và sự hy sinh của Thủ Khoa Huân là minh chứng rõ nét cho tinh thần yêu nước bất khuất của tầng lớp sĩ phu Việt Nam trong buổi đầu chống thực dân Pháp. Ông không chỉ là người đỗ đạt, có học vấn cao, mà còn là tấm gương sáng về nhân cách, khí phách và lòng trung thành với Tổ quốc. Dù thời gian đã trôi qua hơn một thế kỷ, tên tuổi Thủ Khoa Huân vẫn được nhân dân trân trọng nhắc nhớ như một anh hùng dân tộc, người đã lấy chính mạng sống của mình để giữ trọn danh dự và hồn cốt của non sông Việt Nam.