*Nguyễn Hữu Huân – Nhà giáo và thủ lĩnh kháng Pháp ở Nam Kỳ

Nguyễn Hữu Huân, còn gọi là Thủ khoa Huân, đỗ đầu kỳ thi Hương nhưng không chọn con đường làm quan lâu dài sau khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ. Ông nhiều lần tổ chức lực lượng chống Pháp, bị bắt rồi được thả nhưng tiếp tục hoạt động. Năm 1875, ông bị xử tử; hình ảnh một nhà nho dùng uy tín và tri thức để tập hợp nghĩa quân trở thành nét nổi bật trong câu chuyện cuộc đời ông.

Thủ khoa Huân là ví dụ về một nhà nho chuyển từ con đường khoa cử sang kháng chiến khi trật tự xã hội bị đảo lộn bởi cuộc xâm lược. Uy tín của người đỗ đạt giúp ông tập hợp được nghĩa sĩ và người dân, nhưng cũng khiến ông trở thành mục tiêu của chính quyền thuộc địa. Việc bị bắt, được thả rồi tiếp tục chống Pháp cho thấy sự kiên định của ông trước sức ép và những cơ hội an toàn cá nhân. Di sản của ông được lưu giữ không chỉ trong sử sách mà còn trong ký ức cộng đồng ở Nam Bộ.

Nguyễn Hữu Huân nhiều lần bị bắt hoặc khống chế nhưng vẫn quay lại hoạt động chống Pháp. Sự bền bỉ ấy khiến ông trở thành gương mặt tiêu biểu của kháng chiến Nam Kỳ, nơi các cuộc nổi dậy thường dựa vào mạng lưới làng xã và quan hệ giữa sĩ phu với người dân. Các nhóm nghĩa quân thiếu vũ khí hiện đại, phải tìm nơi trú đóng, lương thực và thông tin trong lúc đối phương kiểm soát dần các trung tâm hành chính. Ông bị xử tử năm 1875. Câu chuyện cho thấy một nhà nho có thể rời con đường quan trường để trực tiếp tham gia kháng chiến, đồng thời nhấn mạnh rằng cuộc đấu tranh ở Nam Bộ được duy trì qua nhiều đợt, dù mỗi đợt đều gặp giới hạn về tổ chức và lực lượng.