Nguyễn Huy Lung - biểu tượng của cuộc đấu tranh lưu huyết Ngục Kon Tum

Làng Giao Tác, tổng Lai Thạch (nay là xã Thuận Lộc) huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, nằm giữa vùng đồng chiêm mênh mông với xóm làng trù phú trải dài dưới chân núi Hồng Lĩnh, một danh lam nổi tiếng ở vùng Nghệ Tĩnh. Tại đây, năm 1908, Nguyễn Huy Lung cất tiếng khóc chào đời trong một gia đình nhà Nho yêu nước. Mùa Thu năm 1929, Nguyễn Huy Lung liên lạc được với Đông Dương Cộng sản Đảng ở Vinh, anh cùng với Lê Bá Cảnh, Nguyễn Đình Chuyên, thành lập nhóm nòng cốt, xúc tiến việc tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản ở thị xã và thành lập tổ chức Sinh hội Đỏ ở trường tiểu học. Cuối năm 1929, Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập ở trường tiểu học do đồng chí Lê Bá Cảnh làm Bí thư. Đầu năm 1930, đồng chí Trần Hữu Thiều, một cán bộ của Xứ ủy Trung Kỳ Đông Dương Cộng sản Đảng vào Hà Tĩnh và dựa vào chi bộ này để tiến hành xây dựng cơ sở Đảng. Nguyễn Huy Lung là một trong những người đã cộng tác tích cực với đồng chí Trần Hữu Thiều trong việc chắp mối với cơ sở Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, thành lập ra Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam ở Hà Tĩnh vào tháng 3 năm 1930. Sau khi đồng chí Lê Bá Cảnh bị bắt, Tỉnh ủy lâm thời Hà Tĩnh chỉ định Nguyễn Huy Lung đảm nhận trách nhiệm Bí thư Chi bộ và chỉ đạo phong trào thị xã. Ngày 16/6/1930, Nguyễn Huy Lung bị sa lưới địch. Căn cứ vào những tài liệu địch thu được chúng biết “Nguyễn Huy Lung không phải là một đảng viên thường” (Thông báo số 9618, ngày 23/12/1930 của Sở Mật thám Trung Kỳ). Vì vậy, chúng dùng mọi thủ đoạn để buộc đồng chí cung khai những bí mật của Đảng, của cách mạng. Nhưng suốt mấy tháng liền, bọn chúng không hề moi được điều gì ở đồng chí. Tuy vậy, Tòa án Nam Triều Hà Tĩnh vẫn kết án đồng chí 13 năm tù khổ sai. Để cách ly ảnh hưởng của Nguyễn Huy Lung ở Nhà lao Hà Tĩnh, ngày 4/8/1931, bọn đế quốc chuyển đồng chí vào Nhà lao Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình. Vào Nhà lao Đồng Hới chưa đầy 1 tháng, bọn địch lại đày Nguyễn Huy Lung vào Kon Tum, nơi nổi tiếng là “rừng thiêng nước độc”. Ngày 12/12/1931, bọn địch bắt 40 tù chính trị đi làm khổ sai ở Dak Pek lần thứ 2 để giết dần những người cộng sản trung kiên. Chúng cho Mu-le, một tên cai ngục người Pháp khét tiếng gian ác dẫn lính đến bắt người tù đi làm. Các chiến sĩ cách mạng đã chống trả và khiến thực dân Pháp huy động lực lượng ập đến vây kín nhà lao và chĩa súng vào từng phòng giam gọi Nguyễn Huy Lung, người đại diện của tù nhân ra hỏi. Anh Trương Quang Trọng đứng phía trước và phanh ngực ra thách thức bị chúng bắn chết. Người trước ngã, người sau xông lên, chỉ trong chốc lát đã có 16 người chết và bị thương. Nguyễn Huy Lung đã anh dũng hy sinh trong giờ phút quyết định ấy.