Nguyễn Khải – Người lính 16 tuổi và hành trình trở thành nhà văn từ những năm tháng kháng chiến

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, 1946–1954; trọng tâm những năm Nguyễn Khải hoạt động trong quân đội và báo chí ở Liên khu III.
Phần 1: Mười sáu tuổi – chiến tranh gọi một cậu bé vào hàng ngũ

Nguyễn Khải sinh ngày 3-12-1930 tại Hà Nội.

Ông lớn lên trong một gia đình không phải gia đình quân nhân.

Con đường tuổi trẻ của ông ban đầu cũng không hướng về chiến trường.

Nhưng năm 1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Nguyễn Khải mới 16 tuổi.

Ông vào bộ đội.

Ở tuổi mà nhiều người còn đang ngồi trên ghế nhà trường, Nguyễn Khải đã bước vào một cuộc sống hoàn toàn khác.

Quân phục.

Đơn vị.

Hành quân.

Thiếu thốn.

Và chiến tranh.

Nhưng ông không chỉ cầm súng.

Trong quân đội, Nguyễn Khải từng làm y tá, rồi làm công tác báo chí tại tỉnh đội Hưng Yên.

Đó là một khởi đầu rất đặc biệt.

Bởi nghề y tá đưa ông đến gần những người bị thương.

Công việc báo chí đưa ông đến gần những câu chuyện của đơn vị.

Còn chiến tranh đưa ông đến gần con người.

Ba thứ ấy về sau hòa vào văn chương Nguyễn Khải.

Ông không chỉ nhìn chiến tranh bằng con mắt của một người lính.

Ông nhìn nó bằng con mắt của một người quan sát con người trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà văn Nguyễn Khải. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và tư liệu Hội Nhà văn Việt Nam. Ảnh được dùng để giới thiệu nhân vật, không dựng lại thời điểm ông 16 tuổi nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Phần 2: Người y tá giữa những người lính

Có lẽ công việc y tá là một trong những trải nghiệm quan trọng đối với Nguyễn Khải.

Bởi người y tá nhìn chiến tranh theo một cách khác.

Người lính có thể nhìn thấy trận đánh.

Người chỉ huy nhìn thấy đội hình.

Người làm báo nhìn thấy sự kiện.

Nhưng người y tá nhìn thấy thân thể con người sau trận đánh.

Những vết thương.

Những cơn đau.

Những người lính trẻ.

Những người có thể vừa nói chuyện với đồng đội hôm trước, hôm sau đã nằm trên cáng.

Nguyễn Khải không chỉ sống trong chiến tranh.

Ông sống rất gần với hậu quả của chiến tranh.

Điều này giúp giải thích một phần vì sao văn chương của ông về sau thường quan tâm đến con người cụ thể, chứ không chỉ đến những khái niệm lớn.

Một người lính không chỉ là “chiến sĩ”.

Anh ta có cha mẹ.

Có quê hương.

Có nỗi sợ.

Có những điều muốn sống.

Có những điều phải lựa chọn.

Và có những lúc phải đối mặt với cái chết.

Một cậu bé 16 tuổi bước vào quân đội.

Có lẽ chính những trải nghiệm đầu tiên ấy đã khiến Nguyễn Khải sớm trưởng thành.

Chú thích ảnh: Tư liệu về quân y và chăm sóc thương binh trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh tái hiện môi trường công tác của Nguyễn Khải khi ông từng làm y tá; không khẳng định người trong ảnh là ông.

Phần 3: Từ người lính đến người làm báo

Sau thời gian làm y tá, Nguyễn Khải chuyển sang làm báo tại tỉnh đội Hưng Yên.

Đây là một bước ngoặt.

Bởi từ đây, ông không chỉ tham gia chiến tranh.

Ông bắt đầu ghi lại chiến tranh.

Người làm báo phải quan sát.

Phải hỏi.

Phải nghe.

Phải viết.

Và phải biết điều gì đáng kể.

Đối với một người trẻ, đó là một trường học đặc biệt.

Không có giảng đường.

Không có giáo trình.

Nhưng có những con người thật.

Có những sự kiện thật.

Có những câu chuyện xảy ra từng ngày.

Sau đó, năm 1951, Nguyễn Khải làm thư ký tòa soạn báo Chiến sĩ Khu Ba.

Từ một cậu bé 16 tuổi vào bộ đội, ông đã đi qua một chặng đường rất nhanh:

chiến sĩ → y tá → người làm báo → nhà văn.

Những nghề ấy tưởng như khác nhau.

Nhưng lại bổ sung cho nhau.

Y tá giúp ông hiểu con người.

Quân đội cho ông trải nghiệm.

Báo chí dạy ông quan sát.

Và văn chương cho ông một phương tiện để suy ngẫm về tất cả những gì đã trải qua.

Chú thích ảnh: Tư liệu báo chí cách mạng và hoạt động báo chí trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: các kho lưu trữ báo chí, Bảo tàng Văn học Việt Nam và Thông tấn xã Việt Nam. Ảnh minh họa môi trường báo chí, không gán người trong ảnh là Nguyễn Khải nếu nguồn không xác nhận.

Phần 4: Một nhà văn không bắt đầu bằng những trang văn lớn

Nguyễn Khải không phải người bước vào văn học bằng một tác phẩm đã hoàn thiện ngay từ đầu.

Ông viết từ thực tế.

Từng chút một.

Những năm kháng chiến giúp ông có vốn sống.

Nhưng vốn sống chưa tự động biến thành văn chương.

Người viết còn phải biết suy nghĩ.

Biết quan sát.

Biết đặt câu hỏi.

Và Nguyễn Khải càng viết, ông càng quan tâm đến những vấn đề nằm phía sau sự kiện.

Vì sao một người lại lựa chọn như vậy?

Điều gì khiến một người thay đổi?

Một con người sống thế nào khi hoàn cảnh thay đổi?

Đó là những câu hỏi sau này trở thành dấu ấn trong văn chương Nguyễn Khải.

Tác phẩm đầu tay của ông được Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi nhận là “Xây dựng”, được trao giải thưởng Văn nghệ Việt Nam 1952–1953.

Một cái tên rất giản dị.

“Xây dựng”.

Nhưng nó cũng gợi ra một vấn đề lớn của thời đại:

Sau chiến tranh, con người sẽ xây dựng cuộc sống mới như thế nào?

Và trong quá trình ấy, họ sẽ thay đổi ra sao?

Nguyễn Khải bắt đầu quan tâm đến những câu hỏi đó từ rất sớm.

Phần 5: Người lính trẻ học cách nhìn con người

Điều đặc biệt ở Nguyễn Khải là ông không chỉ quan tâm đến “người tốt” theo một khuôn mẫu đơn giản.

Ông muốn hiểu con người thực sự.

Một người có thể tốt ở lúc này.

Nhưng yếu đuối ở lúc khác.

Có thể rất dũng cảm ngoài chiến trường nhưng lại có những nỗi sợ riêng.

Có thể có lý tưởng nhưng vẫn có những giằng co trong đời sống.

Chính những mâu thuẫn ấy làm con người trở nên thật.

Và Nguyễn Khải ngày càng chú ý đến chúng.

Đây là một trong những nét khiến văn chương của ông khác với kiểu kể chuyện chỉ tập trung vào chiến công.

Ông muốn biết:

Con người đã trở thành người như thế nào trong hoàn cảnh lịch sử ấy?

Một câu hỏi rất lớn.

Và nó sẽ đi theo ông suốt nhiều thập niên sáng tác.

Từ chiến tranh.

Đến hòa bình.

Từ nông thôn.

Đến thành thị.

Từ người lính.

Đến người trí thức.

Từ những người đã chiến đấu.

Đến những người phải học cách sống trong một xã hội đang thay đổi.

6

Chú thích ảnh: Tư liệu đời sống chiến sĩ Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa không khí đời sống quân đội mà Nguyễn Khải từng trải qua.

Phần 6: Năm 1955 – người lính được giao một nhiệm vụ mới

Sau khi kháng chiến chống Pháp kết thúc, Nguyễn Khải không rời quân đội.

Năm 1955, ông được điều về Trại viết truyện anh hùng của Tổng cục Chính trị.

Đây là một giai đoạn quan trọng.

Bởi công việc của ông lúc này gắn trực tiếp với việc viết về những người đã chiến đấu.

Ông tiếp tục quan sát.

Tiếp tục viết.

Tiếp tục tích lũy vốn sống.

Sau đó, Nguyễn Khải trở thành một trong những người tham gia xây dựng Tạp chí Văn nghệ Quân đội và làm cán bộ sáng tác.

Từ một cậu bé vào bộ đội năm 16 tuổi…

đến một nhà văn quân đội trưởng thành.

Con đường ấy đã kéo dài gần như suốt đời ông.

Nhưng điều đáng nhớ là ông không coi văn chương như một thứ tách khỏi cuộc sống.

Những gì ông viết đều bắt nguồn từ những gì ông từng nhìn thấy.

Và những người ông gặp trong quân đội tiếp tục trở thành chất liệu cho văn chương.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Tạp chí Văn nghệ Quân đội và đội ngũ văn nghệ sĩ quân đội thời kỳ đầu. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và các tư liệu báo chí.

Phần 7: “Xung đột” – khi chiến tranh đi vào những lựa chọn của con người

Năm 1959, Nguyễn Khải xuất bản tiểu thuyết “Xung đột”.

Đây là một tác phẩm quan trọng trong sự nghiệp của ông.

Ngay tên gọi đã cho thấy một điều:

Nguyễn Khải quan tâm đến xung đột.

Nhưng xung đột trong văn ông không chỉ là hai bên đối đầu trên chiến trường.

Đó còn là xung đột trong tư tưởng.

Trong lựa chọn.

Trong đời sống.

Trong cách con người thích nghi với một xã hội đang biến đổi.

Đó là hướng đi sẽ ngày càng rõ trong văn Nguyễn Khải.

Ông không chỉ muốn kể:

“Chuyện gì đã xảy ra?”

Ông muốn hỏi:

“Tại sao con người lại hành động như thế?”

Và:

“Sau tất cả những biến động ấy, con người sẽ trở thành ai?”

Đó chính là chất suy tưởng rất riêng của Nguyễn Khải.

Chú thích ảnh: Ấn phẩm Xung đột của Nguyễn Khải. Nguồn: thư viện và tư liệu xuất bản văn học Việt Nam; mốc tác phẩm được đối chiếu với Bảo tàng Văn học Việt Nam.

Phần 8: Từ người lính đến nhà văn của những bước ngoặt lịch sử

Nguyễn Khải đã sống qua một thế kỷ đầy biến động.

Ông đi từ chiến tranh sang hòa bình.

Từ kháng chiến chống Pháp sang kháng chiến chống Mỹ.

Từ những năm đầu xây dựng miền Bắc đến thời kỳ đất nước thống nhất.

Và sau đó là những đổi thay của xã hội.

Điều đáng nói là ông không ngừng viết về những thay đổi ấy.

Tác phẩm của ông ngày càng mở rộng.

Xung đột.

Mùa lạc.

Đường trong mây.

Ra đảo.

Chiến sĩ.

Gặp gỡ cuối năm.

Và nhiều tác phẩm khác.

Nhưng nếu nhìn lại từ điểm xuất phát, chúng ta sẽ thấy một sợi dây nối tất cả:

con người trước những bước ngoặt của lịch sử.

Nguyễn Khải từng là một cậu bé 16 tuổi bị lịch sử đẩy vào chiến tranh.

Có lẽ chính vì thế ông luôn hiểu rằng lịch sử không chỉ nằm trong những ngày tháng.

Nó đi vào từng con người.

Buộc họ phải lựa chọn.

Buộc họ phải thay đổi.

Và đôi khi buộc họ phải trả một cái giá rất lớn.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nguyễn Khải trong đời sống văn nghệ và quân đội cùng các tác phẩm tiêu biểu của ông. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và tư liệu xuất bản.

Phần 9: “Họ sống và chiến đấu” – nhìn lại những người đã đi qua chiến tranh

Năm 1966, Nguyễn Khải xuất bản tập bút ký “Họ sống và chiến đấu”.

Ngay tên sách đã cho thấy một điều rất rõ:

ông muốn kể về con người.

“Họ sống”.

Không chỉ “họ chiến đấu”.

Điều đó quan trọng.

Bởi người lính không phải một cỗ máy chiến đấu.

Họ sống.

Ăn.

Ngủ.

Nhớ nhà.

Nói chuyện.

Yêu thương.

Lo lắng.

Và rồi chiến đấu.

Cách nhìn ấy giúp Nguyễn Khải giữ được một chiều sâu nhân bản trong những trang viết về chiến tranh.

Ông không xóa con người phía sau bộ quân phục.

Ngược lại, ông muốn cho người đọc nhìn thấy con người ấy.

Một người có thể hy sinh ngoài mặt trận.

Nhưng trước khi hy sinh, anh cũng từng là một đứa trẻ.

Từng có một người mẹ.

Từng có một mái nhà.

Từng có những giấc mơ.

Và chính vì thế, sự hy sinh mới có ý nghĩa.

Phần 10: Một nhà văn quân đội nhưng trước hết là một người quan sát

Nguyễn Khải gắn bó với quân đội gần như cả cuộc đời.

Đến năm 1988, ông chuyển ngành sang Hội Nhà văn Việt Nam với quân hàm Đại tá.

Nhưng điều đáng nhớ nhất không phải quân hàm.

Mà là những gì ông đã nhìn thấy.

Ông đã bước vào quân đội khi còn rất trẻ.

Đã từng làm y tá.

Từng làm báo.

Từng viết về những người lính.

Từng tham gia xây dựng một nền văn học quân đội.

Và cuối cùng trở thành một trong những nhà văn quan trọng của văn học Việt Nam hiện đại.

Có thể nói, cuộc đời Nguyễn Khải giống như một chiếc cầu nối:

người lính → người viết → người suy ngẫm về con người.

Ông không chỉ ghi lại chiến tranh.

Ông ghi lại cách chiến tranh làm thay đổi con người.

Và sau chiến tranh, ông tiếp tục ghi lại cách hòa bình làm thay đổi con người.

Đó là lý do văn Nguyễn Khải không dừng lại ở năm 1954 hay 1975.

Nó đi xa hơn.

Bởi câu hỏi ông đặt ra cuối cùng vẫn là:

Con người sống thế nào trước những đổi thay của thời đại?

Chú thích ảnh: Chân dung Nguyễn Khải trong các giai đoạn hoạt động văn học sau này. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và tư liệu báo chí.

Lời kết: Từ cậu bé 16 tuổi đến một nhà văn đi suốt cùng lịch sử

Nguyễn Khải bắt đầu cuộc đời người lính khi mới 16 tuổi.

Đó là điều đầu tiên chúng ta cần nhớ.

Ông không bước vào chiến tranh với tư cách một nhà văn đã trưởng thành.

Ông bước vào đó như một cậu bé.

Rồi chiến tranh dạy ông lớn lên.

Ông từng làm y tá.

Để nhìn thấy những vết thương.

Ông làm báo.

Để ghi lại những gì đang diễn ra.

Ông viết văn.

Để suy nghĩ về những con người mình đã gặp.

Và ông dành phần lớn cuộc đời còn lại để tiếp tục làm điều ấy.

Có những nhà văn được nhớ bởi một tác phẩm.

Nguyễn Khải đáng được nhớ bởi cả một hành trình.

Từ Xây dựng đến Xung đột.

Từ Họ sống và chiến đấu đến những tác phẩm viết về đời sống sau chiến tranh.

Từ người lính trẻ đến nhà văn lớn tuổi.

Ông đã đi qua những biến động lớn nhất của đất nước trong thế kỷ XX.

Và mỗi chặng đường lại khiến ông nhìn con người sâu hơn.

Điều đáng quý nhất là ông không biến những người lính thành những hình tượng xa cách.

Ông nhìn họ như những con người.

Họ có thể mạnh mẽ.

Nhưng cũng có lúc yếu lòng.

Có lý tưởng.

Nhưng cũng có những giằng co.

Có lòng dũng cảm.

Nhưng vẫn biết sợ cái chết.

Chính vì vậy, khi Nguyễn Khải viết về chiến tranh, người đọc không chỉ thấy chiến thắng.

Người đọc còn thấy cái giá của chiến tranh.

Đó là những tuổi trẻ bị chiến tranh lấy đi.

Những người lính không trở về.

Những gia đình mất con.

Những con người phải trưởng thành quá sớm.

Và một thế hệ đã sống trong những năm tháng mà mỗi lựa chọn đều có thể liên quan đến sự sống và cái chết.

Nguyễn Khải đã sống sót.

Ông có cơ hội viết tiếp.

Nhưng hàng triệu người cùng thế hệ ông thì không.

Vì thế, khi đọc những trang viết về thời chiến, chúng ta nên nhớ rằng mỗi nhân vật có thể đại diện cho một cuộc đời đã từng tồn tại.

Một người lính từng có tên.

Từng có mẹ.

Từng có quê.

Từng có một ước mơ.

Rồi chiến tranh đến.

Và có người không bao giờ trở về.

Nguyễn Khải đã dùng văn chương để giữ lại những con người ấy.

Đó là giá trị lớn của người cầm bút.

Không phải chỉ kể ai thắng, ai thua.

Mà giúp thế hệ sau hiểu những con người đã sống trong thời đại ấy.

Và khi chúng ta hiểu hơn, chúng ta càng biết trân trọng hòa bình hơn.

Bởi hòa bình không phải điều tự nhiên mà thế hệ hôm nay có được.

Nó được xây dựng từ những năm tháng mà những người như Nguyễn Khải đã sống, chiến đấu, viết và chứng kiến.

Một cậu bé 16 tuổi bước vào cuộc kháng chiến.

Nhiều thập niên sau, ông trở thành một nhà văn lớn.

Nhưng giữa hai điểm ấy là cả một đất nước đã đi qua chiến tranh.

Xin được nhớ Nguyễn Khải không chỉ như một nhà văn, mà như một người đã bước vào lịch sử khi còn rất trẻ, sống cùng những người lính và dùng phần đời còn lại để suy ngẫm về con người.

Và cũng xin được biết ơn những người cùng thế hệ ông – những người đã không có cơ hội sống đến ngày hôm nay.

Bởi khi ta đọc được những trang sách trong một căn phòng yên tĩnh, thì ở một thời khác, đã có những người phải viết, phải đọc và phải sống giữa tiếng súng.

Hiểu họ để biết ơn họ.
Biết ơn họ để càng quý trọng hòa bình.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Nguyễn Khải, tư liệu về hoạt động văn nghệ quân đội và các tác phẩm tiêu biểu. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, thư viện và tư liệu báo chí. Ảnh được dùng để minh họa các chặng đường đời và văn nghiệp; không dựng lại những sự kiện lịch sử không có ảnh xác thực.