NGUYỄN LỘ TRẠCH

Nhà canh tân đất nước thế kỷ XIX

Nguyễn Lộ Trạch, tự là Hà Nhân, hiệu Kỳ Am, sinh năm 1853 tại làng Kế Môn, nay là xã Điền Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Cha ông là Nguyễn Thanh Oai, từng giữ chức Thượng thư bộ Hình, Tổng đốc Ninh Thái (Bắc Ninh và Thái Nguyên) trong triều.

Ông nổi tiếng học rộng biết nhiều, nhưng do ghét lối học từ chương nên không đi thi. Ông thường giao du với những người có tư tưởng tiến bộ, chấp nhận cái mới. Trong các năm 1877 và 1882, ông dâng bản Thời vụ sách, nêu lên những yêu cầu bức thiết của nước nhà, nhưng không được chấp nhận.

Năm 1892, nhân kỳ thi Hội có ra đề hỏi về "Đại thế toàn cầu", ông lại dâng lên bản Thiên hạ đại thế luận (Bàn chuyện lớn trong thiên hạ), nhưng vẫn bị bỏ qua. Tuy vậy, bản Thiên hạ đại thế luận lại được sĩ phu và những người có tư tưởng canh tân nhiệt liệt hưởng ứng.

Nguyễn Lộ Trạch được xem là nhà canh tân đất nước tiêu biểu của thế kỷ XIX.

Ông mất năm 1895 tại Bình Định, hưởng thọ 42 tuổi.