Nguyễn Mạnh Hà – Một trí thức Công giáo giữa những bước ngoặt của lịch sử dân tộc

Lịch sử Việt Nam thế kỷ XX được tạo nên từ những con người xuất thân rất khác nhau. Có người trưởng thành từ những làng quê nghèo, có người bước ra từ các phong trào công nhân, có người được đào tạo trong môi trường giáo dục phương Tây rồi trở về đứng trước những lựa chọn lớn của thời đại.

Nguyễn Mạnh Hà thuộc về lớp trí thức ấy.

Sinh năm 1913 tại Hưng Yên trong một gia đình Công giáo, ông sang Pháp học tập từ khi còn rất trẻ. Tại đây, ông được tiếp cận với nền giáo dục châu Âu, đời sống chính trị và các phong trào xã hội đương thời. Sau khi trở về Việt Nam, ông từng đảm nhiệm nhiều công việc trong lĩnh vực lao động, kinh tế, rồi tham gia Chính phủ lâm thời và Quốc hội của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Cuộc đời Nguyễn Mạnh Hà vì thế gắn với một giai đoạn đặc biệt: những năm tháng đất nước chuyển từ chế độ thuộc địa sang một quốc gia độc lập và bắt đầu xây dựng những thiết chế đầu tiên của một nhà nước mới.

Cậu bé Hưng Yên và hành trình đến nước Pháp

Năm 1926, khi mới 13 tuổi, Nguyễn Mạnh Hà sang Pháp học trung học.

Đối với một thanh niên Việt Nam đầu thế kỷ XX, việc được học tập lâu dài tại châu Âu mở ra một không gian nhận thức rất khác.

Không chỉ tiếp cận kiến thức học thuật, ông còn có điều kiện quan sát đời sống xã hội, các phong trào chính trị và những tranh luận về quyền lợi của người lao động đang diễn ra tại Pháp.

Năm 1937, Nguyễn Mạnh Hà tốt nghiệp ngành Luật và Chính trị tại Paris.

Kiến thức về pháp luật và chính trị sau đó trở thành nền tảng quan trọng cho con đường hoạt động xã hội của ông.

Nhưng điều đáng chú ý là Nguyễn Mạnh Hà không lựa chọn ở lại châu Âu để xây dựng một sự nghiệp riêng.

Ông trở về Đông Dương và bắt đầu bước vào đời sống xã hội trong một bối cảnh đang có nhiều chuyển động.

Từ công tác lao động ở Hải Phòng

Sau khi trở về, Nguyễn Mạnh Hà được giao làm Thanh tra Lao động tại Hải Phòng và các khu vực khai thác mỏ.

Hải Phòng khi ấy là một trong những trung tâm công nghiệp, thương mại và cảng biển quan trọng của Bắc Kỳ. Công việc thanh tra lao động đưa ông đến gần hơn với đời sống của công nhân và những vấn đề xã hội đang tồn tại trong các đô thị và khu công nghiệp.

Những kinh nghiệm ấy có ý nghĩa đối với một người được đào tạo về luật và chính trị.

Thay vì chỉ tiếp cận xã hội từ sách vở, ông bắt đầu nhìn thấy những vấn đề cụ thể của đời sống người lao động, của quan hệ lao động và của nền kinh tế thuộc địa.

Trong những năm 1939–1940, từ những trải nghiệm từng có khi tham gia Thanh niên Lao động Công giáo tại Pháp, ông xây dựng tổ chức tương tự tại Hải Phòng.

Đó là một hoạt động cho thấy mối quan tâm của ông đối với đời sống xã hội và thanh niên trong thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám.

Những mối quan hệ vượt qua ranh giới xã hội

Thời gian học tập và sinh sống tại Pháp cũng đem đến cho Nguyễn Mạnh Hà những mối quan hệ đặc biệt.

Ông kết hôn với con gái của Georges Marrane, một nghị sĩ cộng sản Pháp đồng thời là thị trưởng Ivry.

Cuộc hôn nhân này đặt ông trong một môi trường xã hội và chính trị rộng hơn, nơi ông có cơ hội tiếp xúc với nhiều quan điểm khác nhau về chính trị, xã hội và phong trào lao động.

Tuy nhiên, dấu ấn đáng kể trong hành trình của Nguyễn Mạnh Hà không nằm ở những mối quan hệ cá nhân mà ở những công việc ông đảm nhiệm sau khi trở về Việt Nam.

Từ một thanh niên được đào tạo tại Paris, ông dần trở thành một người có kinh nghiệm trong lĩnh vực lao động và kinh tế tại Bắc Kỳ.

Từ Giám đốc Kinh tế đến những hoạt động cứu đói

Năm 1943, Nguyễn Mạnh Hà được giao giữ chức Giám đốc Kinh tế kiêm Thanh tra Lao động Bắc Kỳ.

Đây là giai đoạn tình hình kinh tế – xã hội Đông Dương ngày càng khó khăn.

Những biến động của chiến tranh thế giới tác động mạnh đến đời sống người dân. Đến năm 1945, nạn đói diễn ra nghiêm trọng tại nhiều địa phương miền Bắc.

Tại Hải Phòng, Nguyễn Mạnh Hà có quan hệ với nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà và tham gia những hoạt động góp phần cứu đói.

Những công việc ấy cho thấy một phương diện khác trong hoạt động của ông: không chỉ quan tâm đến quản lý kinh tế và lao động, mà còn tham gia giải quyết những vấn đề xã hội cấp bách trong hoàn cảnh đặc biệt.

Chỉ ít lâu sau, Cách mạng Tháng Tám thành công.

Và cuộc đời ông bước sang một chương hoàn toàn mới.

Một trí thức Công giáo trong Chính phủ lâm thời

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Mạnh Hà được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc dân trong Chính phủ lâm thời.

Đất nước lúc ấy đứng trước vô số khó khăn.

Một chính quyền mới được thành lập trong khi nền kinh tế bị chiến tranh và chế độ thuộc địa để lại nhiều hậu quả. Đời sống nhân dân thiếu thốn, tài chính quốc gia khó khăn và bộ máy quản lý còn đang trong quá trình hình thành.

Trong hoàn cảnh đó, những người có kiến thức về kinh tế, pháp luật và quản lý xã hội được đặt trước những nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ.

Với Nguyễn Mạnh Hà, kinh nghiệm nhiều năm trong lĩnh vực lao động và kinh tế trở thành cơ sở để ông tham gia vào công việc của Chính phủ mới.

Đầu năm 1946, khi Chính phủ Liên hiệp lâm thời được thành lập, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế.

Sự hiện diện của một trí thức Công giáo trong bộ máy nhà nước non trẻ cũng phản ánh một thực tế đáng chú ý của giai đoạn đầu sau Cách mạng Tháng Tám: chính quyền mới tìm cách tập hợp những người có năng lực từ nhiều thành phần xã hội khác nhau để tham gia công việc chung.

Người tham gia chuẩn bị cho cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước Việt Nam mới là tổ chức Tổng tuyển cử.

Theo Sắc lệnh số 39/SL ngày 26/9/1945, Nguyễn Mạnh Hà được cử tham gia Ủy ban dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử.

Đây là công việc gắn với quá trình chuẩn bị cho cuộc bầu cử có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức.

Nguyễn Mạnh Hà trúng cử đại biểu Quốc hội tại đơn vị tỉnh Hưng Yên.

Từ một thanh niên rời quê hương sang Pháp học tập khi mới 13 tuổi, ông trở về và trở thành đại biểu của cơ quan quyền lực nhà nước trong một quốc gia vừa giành được độc lập.

Đó là một bước chuyển lớn không chỉ trong sự nghiệp cá nhân mà còn phản ánh những thay đổi sâu sắc của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Đến Fontainebleau trong một thời điểm quyết định

Năm 1946, vấn đề quan hệ Việt – Pháp đứng trước những diễn biến phức tạp.

Nguyễn Mạnh Hà tham gia phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau với tư cách thành viên Ủy ban Kinh tế – Tài chính.

Với nền tảng luật học, chính trị và kinh nghiệm kinh tế, ông tham gia vào một đoàn đàm phán phải xử lý những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai đất nước.

Hội nghị không đạt được kết quả như mong muốn và quan hệ Việt – Pháp tiếp tục diễn biến căng thẳng.

Sau hội nghị, Nguyễn Mạnh Hà cùng phái đoàn trở về Việt Nam, có thời gian ghé Hải Phòng vào tháng 10/1946.

Chỉ hơn hai tháng sau, ngày 19/12/1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ.

Một lần nữa, lịch sử đẩy những con người của thời đại vào những lựa chọn khó khăn.

Một cuộc đời tiếp tục diễn ra bên ngoài Việt Nam

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, Nguyễn Mạnh Hà ở lại Hà Nội một thời gian, sau đó sang Pháp và làm Thanh tra Lao động của Chính phủ Pháp.

Từ đây, ông không còn giữ vai trò đại biểu Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Cuộc đời ông tiếp tục diễn ra chủ yếu ở châu Âu, nhưng những vấn đề của Việt Nam và Đông Dương vẫn hiện diện trong hoạt động của ông.

Năm 1965, ông sang Campuchia tham dự Đại hội Nhân dân Đông Dương do Quốc vương Norodom Sihanouk triệu tập. Hội nghị diễn ra trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam ngày càng mở rộng và sự can thiệp của Mỹ tại Đông Dương trở thành vấn đề quốc tế đặc biệt quan tâm.

Sau đó, Nguyễn Mạnh Hà rời Pháp sang sinh sống tại Thụy Sĩ.

Ông qua đời tại đây năm 1992, hưởng thọ 79 tuổi.

Một nhân vật giữa nhiều dòng chảy lịch sử

Cuộc đời Nguyễn Mạnh Hà không đi theo một đường thẳng.

Ông sinh ra trong một gia đình Công giáo ở Hưng Yên, sang Pháp từ tuổi thiếu niên, học luật và chính trị tại Paris, trở về làm việc trong lĩnh vực lao động – kinh tế, rồi tham gia Chính phủ và Quốc hội của nước Việt Nam mới.

Ông cũng từng ngồi trong phái đoàn Việt Nam tại Hội nghị Fontainebleau và sau đó sống phần lớn cuộc đời ở nước ngoài.

Chính sự đan xen ấy khiến câu chuyện Nguyễn Mạnh Hà trở thành một lát cắt đáng chú ý của lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX.

Đó là câu chuyện của một lớp trí thức được đào tạo trong môi trường phương Tây nhưng vẫn trở về tham gia vào những công việc của đất nước; của một người Công giáo từng đảm nhiệm vị trí trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; và của một nhân vật đã đi qua nhiều không gian chính trị, xã hội trong một thời kỳ đầy biến động.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Mạnh Hà, điều đáng nhớ không chỉ nằm ở những chức vụ ông từng đảm nhiệm, mà còn ở hành trình của một trí thức đứng giữa những chuyển động lớn của dân tộc. Từ giảng đường Paris đến Hải Phòng, từ Chính phủ lâm thời đến Quốc hội khóa I và Hội nghị Fontainebleau, cuộc đời ông là một lát cắt đặc biệt về những con người đã xuất hiện trong buổi đầu xây dựng Nhà nước Việt Nam độc lập.