Nguyễn Năng Tĩnh và hành trình lưu giữ di sản Nguyễn Trãi

Trong lịch sử văn hóa Nghệ An thời Nguyễn, Nguyễn Năng Tĩnh là một gương mặt đáng chú ý. Không chỉ là một vị quan từng giữ chức Giám sát Ngự sử, ông còn được hậu thế nhắc đến bởi công lao trong việc sưu tầm, biên tập và bảo tồn những trước tác của Nguyễn Trãi – một di sản quý giá của văn học và lịch sử dân tộc.

Từ đất khoa bảng Nghệ An bước vào chốn quan trường

Nguyễn Năng Tĩnh sinh năm 1782, quê xã Thịnh Trường, huyện Chân Phúc, trấn Nghệ An, nay thuộc xã Nghi Trường, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành, khoa bảng. Cha ông là Nguyễn Viết Tuấn, từng đỗ Hiệu sinh; anh trai Nguyễn Viết Trị đỗ Cử nhân và làm đến chức Đốc học.

Năm 1819, dưới triều Gia Long, Nguyễn Năng Tĩnh đỗ Cử nhân khoa Kỷ Mão. Sau đó, ông được bổ làm Biên tu tại Hàn lâm viện, rồi được sung chức Toàn tu Quốc sử quán và làm Giáo thụ phủ Kinh Môn, Hải Dương.

Con đường quan trường của ông tiếp tục phát triển. Ông được bổ làm Tri phủ Lạng Giang và được biết đến là người liêm khiết, công minh. Sau đó, ông được triệu về kinh, giữ chức Giám sát Ngự sử – một chức quan có nhiệm vụ giám sát quan lại.

Theo tư liệu của Báo Nghệ An, người dân quê nhà từng gọi ông bằng cái tên giản dị là “cụ Ngự”, gắn với chức vụ Ngự sử mà ông từng đảm nhiệm.

Người góp phần phục hồi những trang viết của Nguyễn Trãi

Dấu ấn lớn nhất của Nguyễn Năng Tĩnh đối với văn hóa dân tộc lại nằm ngoài những năm tháng làm quan.

Đầu thế kỷ XIX, nhiều tác phẩm của Nguyễn Trãi đã bị thất tán. Trong quá trình sưu tầm, Dương Bá Cung đã đi nhiều nơi để tìm kiếm những di cảo còn sót lại của Nguyễn Trãi. Khoảng những năm 1822–1823, ông bắt đầu tập hợp các tư liệu tìm được. Khi số lượng tư liệu ngày càng phong phú, Dương Bá Cung mang đến nhờ Nguyễn Năng Tĩnh biên soạn, sắp xếp, khảo xét và đề tựa.

Nguyễn Năng Tĩnh đã tiếp nhận công việc ấy và tiến hành phân loại, biên tập các tư liệu thành những quyển sách có hệ thống. Trong lời tựa viết năm 1833, ông cho biết đã dựa trên những trước tác của Nguyễn Trãi và Nguyễn Phi Khanh mà Dương Bá Cung sưu tập được để tiến hành sắp xếp, hiệu duyệt và biên soạn thành Ức Trai di tập.

Công việc này sau đó còn có sự tham gia của Ngô Thế Vinh. Qua quá trình chỉnh lý, hiệu đính và bổ sung, bộ sách dần được hoàn thiện. Đến năm 1868, bản in tại nhà in Phúc Khê ra đời với 7 quyển, trở thành một trong những nguồn tư liệu quan trọng giúp lưu truyền nhiều tác phẩm của Nguyễn Trãi đến ngày nay.

Giới nghiên cứu Hán Nôm đánh giá Ức Trai di tập là một văn bản có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu Nguyễn Trãi. Những tư liệu được tập hợp trong bộ sách bao gồm thơ chữ Hán, văn thư, Quân trung từ mệnh tập, Dư địa chí, Quốc âm thi tập cùng nhiều tài liệu liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi.

Một vị quan rời chốn quan trường

Cuộc đời làm quan của Nguyễn Năng Tĩnh không kéo dài đến cuối đời. Năm 1833, thầy học của ông là Đinh Phiên tham gia cuộc khởi nghĩa Lê Văn Khôi. Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, Đinh Phiên bị bắt và xử tử. Nguyễn Năng Tĩnh sau đó xin từ quan, có nguồn tư liệu cho rằng ông bị bãi chức.

Rời chốn quan trường, ông trở về quê. Tại đây, Nguyễn Năng Tĩnh tiếp tục làm nghề dạy học và hành nghề thuốc, trở thành một người có uy tín trong cộng đồng địa phương. Báo Nghệ An ghi nhận ông là một thầy thuốc, thầy giáo giỏi sau khi cáo quan về quê.

Không còn giữ chức vụ trong triều đình, nhưng những năm tháng sau đó lại giúp tên tuổi Nguyễn Năng Tĩnh gắn sâu hơn với đời sống văn hóa, giáo dục của quê hương.

Dấu ấn còn lại trên quê hương

Nguyễn Năng Tĩnh qua đời năm 1867, hưởng thọ 85 tuổi. Ông để lại một số sáng tác văn chương, trong đó có Trùng minh thi tập với 77 bài thơ chữ Hán được lưu truyền. Phần lớn trước tác khác của ông đã thất lạc.

Điều khiến hậu thế đặc biệt ghi nhớ Nguyễn Năng Tĩnh là đóng góp của ông trong việc bảo tồn di sản Nguyễn Trãi. Nếu không có quá trình sưu tầm, phân loại, biên tập và hiệu đính của những học giả thế kỷ XIX như Dương Bá Cung, Nguyễn Năng Tĩnh và Ngô Thế Vinh, việc nghiên cứu nhiều trước tác của Nguyễn Trãi ngày nay sẽ gặp không ít khó khăn. Viện Nghiên cứu Hán Nôm cũng ghi nhận vai trò của Nguyễn Năng Tĩnh trong quá trình hình thành Ức Trai di tập.

Tại quê nhà Nghi Trường, nhà thờ và mộ Nguyễn Năng Tĩnh đã được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Tên ông cũng được đặt cho một tuyến đường ở thành phố Vinh và khu vực Cửa Lò, như một sự ghi nhận đối với một danh sĩ có đóng góp cho văn hóa và giáo dục quê hương.

Từ một vị quan nổi tiếng thanh liêm đến một người thầy thuốc, thầy giáo nơi quê nhà, Nguyễn Năng Tĩnh đã để lại dấu ấn đặc biệt trên nhiều phương diện. Nhưng vượt lên trên công danh cá nhân, đóng góp đáng nhớ nhất của ông có lẽ là việc góp sức gìn giữ những trang văn chương quý giá của Nguyễn Trãi – để những di sản tưởng như đã thất tán ấy tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau.