NGUYỄN NGHIÊM - NGƯỜI CON NÚI XƯƠNG RỒNG

Sau chuyến "Hành trình về nguồn" năm tôi học lớp 10, cái tên Nguyễn Nghiêm cứ theo tôi mãi. Đứng trước ban thờ trong nhà lưu niệm, nghe các bác cựu cán bộ kể lại, tôi chỉ kịp hình dung ông là một người lãnh đạo cuộc biểu tình chiếm huyện đường Đức Phổ năm 1930. Nhưng về sau, khi tự mình tìm đọc thêm, tôi mới biết đó chỉ là một lát cắt, dù là lát cắt chói sáng nhất, trong cả một cuộc đời ngắn ngủi nhưng trọn vẹn của một người cộng sản.

Nguyễn Nghiêm tên thật là Nguyễn Thiện, bí danh Mười Hòa, sinh năm 1904 tại làng Tân Hội (nay thuộc xã/phường mang chính tên ông – Nguyễn Nghiêm), huyện Đức Phổ. Ông là con trai độc nhất trong một gia đình có mười người con, cha là Tú tài Nguyễn Tuyên – người từng tham gia phong trào Duy Tân, bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo từ năm 1908, khi Nguyễn Nghiêm mới lên bốn tuổi. Lớn lên trong một gia đình nhà nho hiếu học nhưng chịu cảnh cha bị tù đày vì yêu nước, Nguyễn Nghiêm sớm mang trong mình ý thức phản kháng trước cảnh nước mất nhà tan. Ông bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước từ năm 14 tuổi. Đến năm 20 tuổi (1924), qua những cuộc gặp gỡ với nhà cách mạng lão thành Trần Kỳ Phong, ông lần đầu được nghe nói đến, và dần say mê chủ nghĩa cộng sản.

Cuối năm 1925, cùng với Nguyễn Ngọc Thụy và Trần Kỳ Truyện, Nguyễn Nghiêm lập ra Công Ái xã, để anh em cùng chí hướng tìm hiểu, trao đổi về chủ nghĩa Mác – Lênin. Khi tổ chức này giải thể, ông cùng các thành viên tích cực chuyển sang gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên – một trong những tổ chức tiền thân quan trọng trên con đường đi tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Tháng 7 năm 1929, tại chính núi Xương Rồng – nơi đoàn chúng tôi từng dừng chân trong "Hành trình về nguồn" – đồng chí Trương Quang Trọng, Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Ngãi, chủ trì hội nghị tuyên bố chuyển Tỉnh bộ Thanh niên thành tổ chức "Dự bị Cộng sản", đồng thời giao cho Nguyễn Nghiêm đứng ra xúc tiến thành lập Đảng bộ Cộng sản tỉnh nhà. Một tháng sau, đồng chí Trương Quang Trọng bị bắt và bị đày lên nhà lao Kon Tum. Trọng trách xây dựng tổ chức Đảng ở Quảng Ngãi, từ đó, đặt gần như trọn vẹn lên vai người thanh niên hai mươi lăm tuổi này.

Nguyễn Nghiêm đã hoàn thành trọng trách ấy. Giữa tháng 3 năm 1930, Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng Ngãi chính thức được thành lập, do ông làm Bí thư lâm thời, sau đó được Đại hội bầu làm Bí thư chính thức – trở thành Bí thư đầu tiên của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi khi mới 26 tuổi. Ngay sau ngày thành lập, phiên họp đầu tiên của Tỉnh ủy lâm thời đã diễn ra ngay tại nhà ông, quyết định phát động quần chúng nhân dân đứng lên đấu tranh chống thực dân Pháp và tay sai trong cao trào cách mạng 1930 – 1931.

Chiến công lớn nhất, và cũng là dấu ấn sâu đậm nhất gắn liền với tên tuổi Nguyễn Nghiêm, chính là cuộc biểu tình chiếm huyện đường Đức Phổ đêm mùng 7, rạng ngày 8 tháng 10 năm 1930. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông, hàng ngàn quần chúng nhân dân đã xuống đường, mít tinh, tấn công và làm chủ hoàn toàn huyện đường cho đến sáng hôm sau. Đây được xem là một trong những dấu son tiêu biểu của phong trào cách mạng 1930 – 1931 trên cả nước, và cũng là cuộc đấu tranh có quy mô lớn nhất của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi kể từ ngày thành lập. Không dừng lại ở đó, ngày 13 tháng 10 năm 1930, Tỉnh ủy họp tại làng Nghĩa Lập (huyện Mộ Đức), chủ trương tiếp tục đẩy mạnh phong trào đấu tranh công khai, đồng thời chia tổ chức thành hai bộ phận: khu vực phía Nam tỉnh, tính từ sông Trà Khúc trở vào, do chính Nguyễn Nghiêm trực tiếp phụ trách. Ông còn tìm đường sang Quảng Nam để bắt liên lạc với Xứ ủy Trung Kỳ, xin chỉ thị cho việc phát động cao trào đấu tranh vào mùa xuân năm 1931. Trên đường trở về, đến Bình Sơn, ông từng lọt vào tay giặc nhưng đã mưu trí thoát thân, tiếp tục lên đường thực hiện nhiệm vụ, có lúc còn vào tận Bình Định, Phú Yên để củng cố các cơ sở Đảng theo sự ủy nhiệm của Xứ ủy.

Phong trào cách mạng do Nguyễn Nghiêm dẫn dắt càng dâng cao, sự truy lùng, khủng bố của thực dân Pháp càng trở nên gắt gao. Sau đợt biểu tình đầu năm 1931, địch bắt mẹ và vợ ông, đốt nhà ông, thậm chí treo giải thưởng cho ai bắt được ông. Ba tỉnh ủy viên phụ trách phía Nam tỉnh lần lượt bị bắt. Nguyễn Nghiêm buộc phải chuyển cơ quan Tỉnh ủy từ quê nhà Tân Hội về Gò Huyện (huyện Mộ Đức), ra lệnh cho các đảng viên dự bị thoát ly để bảo toàn lực lượng. Giữa vòng vây ấy, Tỉnh ủy vẫn phát động "3 ngày căm thù" (16, 17, 18 tháng 2 năm 1931), khiến làn sóng đấu tranh của quần chúng tiếp tục dâng cao. Trước sự đàn áp ngày càng khốc liệt, ông phải liên tục cải trang, di chuyển: từ Tân Hội về Sông Vệ, rồi về làng An Đại (huyện Tư Nghĩa). Trên đường đi nắm tình hình phong trào, đêm 6 tháng 3 năm 1931, ông bị địch bắt tại khu vực làng Nhu Năng Tây (nay thuộc xã Nghĩa Hiệp, huyện Tư Nghĩa). Biết rõ ông là người đứng đầu phong trào cộng sản ở Quảng Ngãi, chính quyền thực dân Pháp cùng viên Tuần vũ Nguyễn Bá Trác đã tìm đủ cách, vừa dụ dỗ vừa tra tấn, hòng lôi kéo ông. Nhưng Nguyễn Nghiêm vẫn giữ trọn khí tiết của người cộng sản, thậm chí trong tù còn tìm cách móc nối với phong trào bên ngoài để xây dựng một chi bộ Đảng ngay trong ngục thất. Không thể khuất phục được ý chí ấy, chính quyền thực dân đã đưa ông ra pháp trường, xử chém theo luật Gia Long tại bãi sông Trà Khúc vào lúc 3 giờ sáng ngày 23 tháng 4 năm 1931. Khi ấy, Nguyễn Nghiêm mới vừa tròn 27 tuổi.

Có một bài hát mà người dân Đức Phổ vẫn hay hát cho nhau nghe trong những dịp lễ, hội – bài hát ca ngợi mảnh đất quê hương kiên cường đã lớn lên từ vô vàn gian khó, và nhắc đến chính ngọn núi Xương Rồng như nơi đã sinh thành nên người con ưu tú Nguyễn Nghiêm. Tôi không thuộc hết lời bài hát ấy, nhưng chỉ cần nghe nhắc đến hai chữ "Xương Rồng" và cái tên "Nguyễn Nghiêm" vang lên trong một giai điệu, lòng tôi lại thấy rưng rưng, như thể quê hương mình đang tự hào kể lại câu chuyện của chính mình.

Hôm nay, ngôi nhà nơi Nguyễn Nghiêm sinh ra đã trở thành Nhà lưu niệm, được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, là một trong những "địa chỉ đỏ" quen thuộc để các thế hệ học sinh, đoàn viên thanh niên như tôi tìm về. Tên ông cũng được đặt cho chính vùng đất ông sinh ra, cho nhiều ngôi trường, nhiều con đường ở Quảng Ngãi và một số tỉnh, thành khác trong cả nước – như một cách để đất nước mãi mãi ghi nhớ người thanh niên đã hiến trọn tuổi hai mươi bảy của mình cho lý tưởng độc lập, tự do. Đứng trước ban thờ ông trong chuyến đi hôm ấy, tôi từng chỉ nghĩ đơn giản rằng mình đang thắp một nén hương cho một nhân vật lịch sử. Nhưng khi đã hiểu trọn vẹn hơn về cuộc đời ông – từ cậu bé mười bốn tuổi sớm nung nấu lòng yêu nước, đến người thanh niên hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi gánh vác trọng trách xây dựng cả một Đảng bộ tỉnh, rồi trở thành người chỉ huy một đêm nổi dậy làm nức lòng cả một vùng, và cuối cùng là người giữ trọn khí tiết đến hơi thở cuối cùng trước pháp trường – tôi hiểu nén hương ấy không chỉ dành cho một cái tên trong sách sử, mà dành cho một con người bằng xương bằng thịt, đã sống một cuộc đời ngắn ngủi nhưng trọn vẹn đến từng ngày.

Với tôi, câu chuyện của Nguyễn Nghiêm là lời nhắc rằng lý tưởng và lòng yêu nước không phải là điều gì xa xôi, trừu tượng. Nó có thể bắt đầu rất giản dị – từ một cậu học trò làng Tân Hội, lớn lên trong nỗi đau cha bị đày ải – để rồi lớn dần thành một ngọn lửa đủ sức thắp sáng cả một phong trào cách mạng của quê hương. Thế hệ trẻ chúng tôi hôm nay, khi bước qua những con đường, những ngôi trường mang tên ông, có lẽ nên một lần dừng lại, để nhớ rằng bình yên mình đang có hôm nay đã được đánh đổi bằng chính những tuổi hai mươi như thế.
Thanh Tuyền_DST25_pdu