Nguyễn Nghiêm - Người đi qua tuổi hai mươi để lại một trang sử

Có những câu chuyện lịch sử bắt đầu từ những nơi rất đỗi bình thường: một ngôi nhà nhỏ, một con đường làng, một cuộc gặp gỡ giữa những người cùng chung lý tưởng. Nhưng cũng chính từ những nơi bình dị ấy, những con người bình dị đã làm nên những dấu mốc không thể nào quên của quê hương, đất nước.

Với tôi, khi tìm hiểu về đồng chí Nguyễn Nghiêm – Bí thư đầu tiên của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi – điều để lại nhiều xúc động nhất không chỉ là những sự kiện lớn trong cuộc đời hoạt động cách mạng của ông, mà còn là hình ảnh một người thanh niên đã dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ cho quê hương trong một thời kỳ đất nước còn chìm trong cảnh mất nước.

Nguyễn Nghiêm sinh năm 1904 tại làng Tân Hội, nay thuộc xã Phổ Phong, tỉnh Quảng Ngãi. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha ông là cụ Nguyễn Tuyên, một nhà nho từng tích cực tham gia phong trào Duy Tân và phong trào cự sưu, khất thuế năm 1908 ở Quảng Ngãi, sau đó bị thực dân Pháp bắt và đày đi Côn Đảo. Truyền thống gia đình ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến Nguyễn Nghiêm và sớm hình thành trong ông ý thức về quê hương, đất nước.

Năm 1924, khi mới khoảng hai mươi tuổi, Nguyễn Nghiêm bắt đầu tiếp xúc với những nhà yêu nước tiền bối ở Quảng Ngãi như Trần Kỳ Phong. Cuối năm 1925, ông cùng Nguyễn Ngọc Thụy và Trần Kỳ Truyện thành lập Công Ái xã để tìm hiểu, trao đổi về chủ nghĩa Mác – Lênin.

Tôi thường nghĩ rằng, ở tuổi đôi mươi, nhiều người trẻ ngày nay đang loay hoay với việc học tập, nghề nghiệp, tình bạn và những dự định riêng cho tương lai. Còn Nguyễn Nghiêm, trong hoàn cảnh đất nước bị áp bức, đã bắt đầu suy nghĩ về một con đường lớn hơn cuộc đời của chính mình. Đó là con đường đấu tranh để thay đổi vận mệnh dân tộc.

Cuối năm 1927, khi Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập, Nguyễn Nghiêm được bầu vào Ban Chấp hành, phụ trách huyện Đức Phổ. Từ đây, ông trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của phong trào yêu nước, cách mạng chống Pháp ở Quảng Ngãi.

Trong câu chuyện về Nguyễn Nghiêm, có một địa danh khiến tôi đặc biệt chú ý: núi Xương Rồng ở Phổ Phong. Tháng 7 năm 1929, tại nơi đây diễn ra Hội nghị Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do đồng chí Trương Quang Trọng chủ trì. Hội nghị thống nhất hoạt động theo tinh thần của một tổ chức cộng sản và thành lập dự bị cộng sản để chuẩn bị cho việc thành lập Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi. Nguyễn Nghiêm được giao nhiệm vụ xúc tiến thành lập Đảng bộ tỉnh.

Nếu hôm nay đứng giữa núi rừng Xương Rồng, có lẽ thật khó để chúng ta hình dung được không khí của những ngày tháng ấy. Không có những điều kiện liên lạc hiện đại, không có những phương tiện bảo vệ an toàn, những người cách mạng phải dựa vào niềm tin, sự bí mật và lòng trung thành của đồng chí, đồng bào.

Mỗi cuộc gặp gỡ đều có thể mang theo hiểm nguy. Mỗi tài liệu được truyền đi đều có thể trở thành bằng chứng khiến một người phải đối mặt với nhà tù và những trận tra tấn. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, những người trẻ như Nguyễn Nghiêm vẫn lựa chọn tiến về phía trước.

Ngày 3 tháng 2 năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập. Giữa tháng 3 năm ấy, Nguyễn Nghiêm triệu tập đại biểu các huyện và một số đồng chí tại làng Tân Hội, Phổ Phong, tuyên bố thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Đảng bộ Quảng Ngãi và chuyển các “chi bộ dự bị cộng sản” thành những chi bộ cộng sản. Sau đó, Tỉnh ủy lâm thời được thành lập với Nguyễn Nghiêm làm Bí thư.

Tháng 6 năm 1930, Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất được tổ chức tại làng Hùng Nghĩa, xã Phổ Phong, và Nguyễn Nghiêm được bầu làm Bí thư đầu tiên của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi.

Tôi đặc biệt ấn tượng với hình ảnh ngôi nhà của gia đình Nguyễn Nghiêm ở Tân Hội. Ngôi nhà ấy không chỉ là nơi ông được sinh ra và lớn lên mà còn trở thành một địa điểm hoạt động cách mạng. Tại đây từng diễn ra liên lạc, in ấn tài liệu và cuộc họp đầu tiên của Tỉnh ủy lâm thời do Nguyễn Nghiêm chủ trì. Ngôi nhà sau đó đã bị thực dân Pháp đốt phá ba lần trong năm 1931.

Với tôi, đây chính là một “kỷ vật sống” của câu chuyện. Nó không phải một bức thư hay một cuốn nhật ký được cất trong tủ kính, mà là một không gian từng chứng kiến những bước đi đầu tiên của phong trào cách mạng ở quê hương. Những bức tường có thể bị phá hủy, mái nhà có thể không còn nguyên vẹn, nhưng ký ức về những con người từng sống, làm việc và chiến đấu ở đó vẫn được lưu giữ.

Đó cũng là lúc tôi nhận ra rằng lịch sử đôi khi không nằm ở những điều quá xa xôi. Lịch sử có thể bắt đầu ngay từ một ngôi nhà trong làng, từ những con người mà trước khi trở thành nhân vật lịch sử cũng từng là những người con, người anh, người bạn của một gia đình và một quê hương.

Cuối tháng 9 năm 1930, Nguyễn Nghiêm triệu tập và chủ trì cuộc họp Tỉnh ủy, xác định nhiệm vụ phát động một đợt đấu tranh rộng lớn trong toàn tỉnh nhằm hưởng ứng và chia lửa với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng 10 năm 1930, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Nguyễn Nghiêm, hàng nghìn nông dân các địa phương ở Đức Phổ tập trung tại gò Cây Thị, tổ chức mít tinh, nghe diễn thuyết rồi biểu tình kéo về huyện lỵ Đức Phổ. Theo tư liệu của địa phương, cuộc biểu tình có khoảng 5.000 người tham gia và đã làm chủ huyện lỵ Đức Phổ đến sáng ngày 8 tháng 10 năm 1930, mở đầu cho cao trào cách mạng 1930–1931 ở Quảng Ngãi.

Khi đọc đến sự kiện ấy, tôi không chỉ hình dung Nguyễn Nghiêm như một cán bộ cách mạng đứng ở phía trước đoàn người. Tôi nghĩ nhiều hơn đến những người nông dân phía sau ông. Họ có thể là những người cha, người mẹ, những người lao động bình thường vốn chỉ mong một cuộc sống yên ổn, nhưng trong hoàn cảnh đất nước mất nước, họ đã đứng lên cùng những người cách mạng.

Đằng sau một cuộc biểu tình lớn là sức mạnh của nhân dân; đằng sau một người lãnh đạo là sự tin tưởng của hàng nghìn con người. Đó là điều khiến câu chuyện về Nguyễn Nghiêm không chỉ là câu chuyện của một cá nhân mà còn là câu chuyện về tinh thần đoàn kết của người dân Quảng Ngãi.

Nhưng những năm tháng đấu tranh ấy cũng phải trả giá bằng sự hy sinh. Ngày 6 tháng 3 năm 1931, Nguyễn Nghiêm bị địch bắt tại Cấm Giám Tộ, thuộc làng Nhu Năng, nay thuộc xã Nghĩa Hiệp. Trong hơn một tháng bị giam tại nhà lao Quảng Ngãi, ông bị dụ dỗ, mua chuộc và tra tấn nhưng vẫn không khuất phục.

Sáng sớm ngày 23 tháng 4 năm 1931, thực dân Pháp đưa ông ra xử chém tại bãi sông Trà Khúc. Khi ấy Nguyễn Nghiêm mới 27 tuổi.

Hai mươi bảy tuổi. Chỉ một con số thôi nhưng khiến tôi phải dừng lại rất lâu. Hai mươi bảy tuổi với tôi hôm nay vẫn là một tuổi đời rất trẻ. Một người ở tuổi ấy có thể đang hoàn thành việc học, bắt đầu công việc, xây dựng những ước mơ riêng hoặc đơn giản là tận hưởng những năm tháng thanh xuân.

Nguyễn Nghiêm thì đã đi đến tận cùng con đường mà mình lựa chọn. Ông không có cơ hội nhìn thấy những thành quả của cuộc đấu tranh mà mình đã góp phần khởi đầu. Ông cũng không thể biết quê hương Quảng Ngãi nhiều thập niên sau sẽ thay đổi như thế nào. Nhưng sự hy sinh của ông và của những người cùng thời đã trở thành một phần của lịch sử đấu tranh giành độc lập.

Tôi không muốn kể về sự hy sinh ấy chỉ bằng những lời ca ngợi quen thuộc. Bởi nếu chỉ nói rằng một người đã “hy sinh anh dũng” thì đôi khi chúng ta vô tình biến một con người thật thành một biểu tượng quá xa với đời sống. Điều tôi muốn nhớ về Nguyễn Nghiêm là một người trẻ đã từng đứng trước những lựa chọn rất khó khăn và lựa chọn đặt vận mệnh quê hương, đất nước lên trên sự an toàn của bản thân. That mới là điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất.

Tôi tự hỏi: Nếu mình sống trong hoàn cảnh ấy, liệu mình có đủ dũng khí để lựa chọn như ông không? Tôi không biết câu trả lời. Và tôi cũng không muốn dễ dàng khẳng định rằng mình chắc chắn sẽ làm được. Bởi chúng ta hôm nay không sống trong hoàn cảnh mà Nguyễn Nghiêm từng sống. Chúng ta không phải đối diện với những cuộc truy bắt, nhà tù hay những lựa chọn sinh tử.

Chính sự khác biệt ấy càng khiến tôi hiểu rằng không thể dùng những tiêu chuẩn của thời bình để đánh giá đơn giản những quyết định của thời chiến, cũng như không thể chỉ tự hào về sự hy sinh của thế hệ trước mà quên mất trách nhiệm của thế hệ mình.

Là một sinh viên hôm nay, tôi may mắn được học tập trong hòa bình, được sống gần gia đình, được tự do lựa chọn ngành học và theo đuổi những ước mơ của bản thân. Nhưng khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Nghiêm, tôi nhận ra rằng tự do cũng đi kèm với trách nhiệm. Nếu thế hệ trước đã dành tuổi trẻ để giành lấy độc lập, thì thế hệ trẻ hôm nay cần dùng tuổi trẻ của mình để xây dựng và bảo vệ những thành quả ấy.

Với tôi, điều đó trước hết là học tập nghiêm túc, không ngừng trau dồi kiến thức, rèn luyện kỹ năng và hoàn thiện nhân cách. Là một sinh viên sư phạm, tôi càng thấy rõ trách nhiệm của mình trong việc học tập và chuẩn bị cho nghề nghiệp tương lai. Một người giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần hình thành nhân cách, tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ.

Vì vậy, việc hiểu lịch sử đối với tôi không chỉ để làm bài kiểm tra hay ghi nhớ một ngày tháng. Tôi muốn hiểu để sau này có thể kể lại cho học sinh những câu chuyện về quê hương bằng một cách gần gũi, chân thật và có ý nghĩa. Tôi muốn các em biết rằng phía sau một con đường mang tên Nguyễn Nghiêm là một con người từng sống, từng đấu tranh và đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Tôi cũng hiểu rằng yêu nước trong thời bình không nhất thiết phải thể hiện bằng những hành động phi thường. Yêu nước có thể bắt đầu từ việc học tập có trách nhiệm, sống trung thực, biết quan tâm đến cộng đồng, giữ gìn những giá trị tốt đẹp của quê hương và không thờ ơ với lịch sử dân tộc.

Nếu những người trẻ như Nguyễn Nghiêm từng đặt câu hỏi mình có thể làm gì cho đất nước trong những năm tháng đầy biến động, thì người trẻ hôm nay cũng cần tự hỏi mình có thể làm gì để quê hương phát triển hơn trong hòa bình. Sự tiếp nối giữa các thế hệ không nhất thiết là lặp lại những gì cha anh đã làm. Hoàn cảnh đã thay đổi, nhiệm vụ của chúng ta cũng khác.

Điều cần tiếp nối là tinh thần trách nhiệm, lòng yêu nước, ý chí vượt qua khó khăn và khát vọng cống hiến. Tôi nghĩ đó mới là cách thiết thực nhất để tri ân Nguyễn Nghiêm và những người đã hy sinh trước chúng ta.

Ngày nay, Nhà lưu niệm Nguyễn Nghiêm được xây dựng trên vị trí nền nhà cũ của gia đình ông, có nhà tưởng niệm, nhà trưng bày và bia di tích địa điểm thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi. Di tích được tỉnh Quảng Ngãi xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2012.

Tôi hình dung một ngày nào đó mình có thể đến nơi ấy, đứng trước không gian từng gắn với cuộc đời Nguyễn Nghiêm và lặng im một lúc. Có lẽ không cần những lời quá lớn lao. Chỉ cần nhớ rằng nơi mình đang đứng từng có một người trẻ đã sống hết mình cho lý tưởng, từng có những cuộc họp bí mật, những tài liệu được in ấn và những quyết định có thể làm thay đổi phong trào cách mạng của cả một vùng quê.

Đứng ở đó, tôi sẽ càng hiểu rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách. Lịch sử nằm trong những địa danh, những ngôi nhà, những dòng sông và trong ký ức của mỗi quê hương.

Câu chuyện về Nguyễn Nghiêm khép lại bằng sự hy sinh của một người thanh niên, nhưng với tôi, đó không phải là dấu chấm hết. Những gì ông để lại tiếp tục được nhắc nhớ qua di tích, qua những trang sách, qua tên đường, tên địa danh và qua câu chuyện được các thế hệ kể lại cho nhau.

Điều tôi mang theo sau khi tìm hiểu câu chuyện ấy không chỉ là niềm tự hào về một người con của Quảng Ngãi. Đó còn là một lời nhắc nhở đối với chính mình. Tôi đang sống trong một thời đại mà cơ hội nhiều hơn, điều kiện học tập tốt hơn và con đường tương lai rộng mở hơn rất nhiều so với thế hệ Nguyễn Nghiêm.

Vì thế, tôi không có quyền sống một tuổi trẻ vô trách nhiệm. Tôi cần biết trân trọng hòa bình, biết ơn những người đã hy sinh, nghiêm túc với việc học và dũng cảm theo đuổi những điều có ích cho cộng đồng.

Nếu Nguyễn Nghiêm đã để lại tuổi hai mươi của mình cho một đất nước chưa có hòa bình, thì tôi muốn dùng những năm tháng tuổi trẻ của mình để học tập, trưởng thành và đóng góp cho một đất nước hòa bình.

Có lẽ đó chính là cuộc gặp gỡ đẹp nhất giữa quá khứ và hiện tại: một người thanh niên của gần một thế kỷ trước không thể trực tiếp gặp thế hệ hôm nay, nhưng lý tưởng và sự hy sinh của ông vẫn có thể chạm đến suy nghĩ của một người trẻ hôm nay.

Và khi tôi kể lại câu chuyện về Nguyễn Nghiêm, tôi không chỉ kể về một người đã mất. Tôi đang kể về một ngọn lửa đã được truyền lại. Ngọn lửa ấy là lòng yêu nước, là trách nhiệm với quê hương, là sự dấn thân của tuổi trẻ và là niềm tin rằng những điều tốt đẹp có thể được xây dựng bằng sự cố gắng của mỗi con người.

Tôi tin rằng cách tốt nhất để thế hệ hôm nay ghi nhớ Nguyễn Nghiêm không phải chỉ là nhớ tên ông, nhớ những năm tháng ông đã sống hay những sự kiện ông từng lãnh đạo, mà là biến sự biết ơn thành hành động. Bởi lịch sử chỉ thực sự sống khi nó giúp con người hôm nay biết mình cần sống như thế nào.

Và với tôi, câu chuyện về Nguyễn Nghiêm chính là một lời nhắc giản dị nhưng sâu sắc: chúng ta được thừa hưởng hòa bình từ sự hy sinh của thế hệ trước, vì vậy hãy sống một tuổi trẻ có lý tưởng, có trách nhiệm và có ích cho quê hương, đất nước.