Nguyễn Ngươn Hanh

Ông Nguyễn Ngươn Hanh, tên thường gọi Xã Trinh, sinh năm 1872 tại xóm La Ghì, làng Vĩnh Xuân, quận Cầu Kè, tỉnh Cần Thơ (nay là huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long); con của nhà Nho nổi tiếng Nguyễn Ngươn Trung (Ngươn Sinh).

Thuở nhỏ, ông thông minh, học rộng: chữ Nho, Đông y..., thường xuyên trị bệnh giúp đỡ người nghèo.

Vốn quan tâm đến thời cuộc, nghiên cứu sách báo tiến bộ, kết thân với Lý Trung Chánh, Trần Phước Định, Nguyễn Thần Hiến, ông hưởng ứng phong trào yêu nước của Nguyễn An Ninh, Phan Bội Châu, tích cực ủng hộ tiền bạc cho Phong trào Đông Du và cho con trai là

Nguyễn Đăng Truyện du học ở Nhật với ước mong có kiến thức mới góp phần giải phóng đất nước.

Ông có tài nói chuyện, diễn thuyết hấp dẫn.

Năm 1924-1925, ông tham gia các tổ chức xã hội như Hội Nông dân, Hội Tương tế, Hội Nhà vàng để có điều kiện giúp đỡ lẫn nhau chống đế quốc, chống cường hào ác bá.

Từ năm 1926-1930, ông tham gia tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, hoạt động chống sưu cao thuế nặng, chống địa chủ gian lận tầm 3 thước để bóc lột của cải và sức dân. Ông có uy tín, vận động nhiều cuộc biểu tình lớn, có cuộc 500 đến 1.000 người tham gia, vừa biểu tình tuần hành, vừa đấu tranh trực diện với địch tại quận Cầu Kè (1/5/1930).

Cũng trong năm 1930, sau khi đi dự lớp huấn luyện ở Bù Hút (Phong Hòa), ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản. Bị địch khủng bố, ông sang huyện Kế Sách (Sóc Trăng) tiếp tục hoạt động.

Từ năm 1931 - 1936, ông tham gia biểu tình hưởng ứng phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, chào mừng Đảng Cộng sản ra đời, treo cờ Đảng, rải truyền đơn. Ông quan hệ với báo chí Sài Gòn để vạch mặt địa chủ gian lận dùng giạ 44 lít rưỡi, tầm 3 thước bóc lột nông dân, lên án đế quốc cấu kết với quan làng làm cho dân thống khổ. Ông còn vận động thành lập Ủy ban hành động, đấu tranh bằng pháp lý bênh vực quyền lợi dân nghèo.

Ngày 14/7/1939, kỷ niệm 150 năm Cách mạng Tư sản Pháp (1789), dưới hình thức kỷ niệm ngày Quốc khánh, một cuộc biểu tình lớn đã được tổ chức với nội dung là diễn đàn chống thực dân Pháp tại rạp hát lớn Cần Thơ, có hàng ngàn người tham dự. Có uy tín nên ông được giới thiệu chủ tọa danh dự, đọc diễn văn khai mạc. Ông vạch trần bản chất chế độ thực dân Pháp, kêu gọi các tầng lớp nhân dân noi gương cách mạng Pháp, đấu tranh giải phóng áp bức. Diễn đàn gây tiếng vang lớn ở thành phố Cần Thơ.

Địch theo dõi hòng bắt, bỏ tù ông nhiều lần. Tháng 9/1939, ông bị địch bao vây, nhiều người đứng ra che chở, tạo điều kiện cho ông lánh nạn. Nhưng ông khẳng khái: "Tao già rồi cần đấu tranh trước pháp lý (tòa án) có chết không sao, mong tuổi trẻ hãy tiếp tục làm cách mạng!". Địch bắt được ông nhưng không đưa ra tòa xử mà đày ông đi Côn Đảo. Bị tra tấn dã man, ông trút hơi thở cuối cùng tại nhà giam Côn Đảo ngày 9/9/1942, thọ 70 tuổi. Trước khi vĩnh biệt, ông còn căn dặn động viên tù chính trị: "Hãy giáo dục lớp trẻ đi theo cách mạng, một lòng vì Đảng, vì dân".

Mộ ông được bạn tù mến phục, lập bia ghi tên công khai để nhắc nhở lòng yêu nước, khí tiết người cộng sản.

Theo hồi ký của ông Nguyễn Thành Thơ, gia đình của ông có trên 15 đảng viên, có 3 con và cháu là Bí thư Tỉnh ủy.